اندیشههای حکمی و اجتهادی شهید آیتالله سید محمدباقر صدر
اندیشههای حِکمی و اجتهادی شهید آیتالله سید محمدباقر صدر، زیرنظر مدرّس، نویسنده و پژوهشگر فعال در عرصه کلام، فلسفه، عرفان و مسائل فقه حکومتی، دکتر عبدالحسین خسروپناه (متولد 1345ش)، مجموعه مقالات پژوهشی به قلم اندیشوران گوناگون است که میکوشند تا اصالت و جامعیت اندیشههای منطقشناس، فیلسوف، فقیه و مرجع تقلید شیعه در قرن چهاردهم هجری قمری، آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر (متوفای 1400ق) را تحلیل و تبیین کنند.
| اندیشههای حکمی و اجتهادی شهید آیت الله سید محمدباقر صدر | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | عاشوری، مهدی (نويسنده) خسروپناه، عبدالحسین (ناظر) |
| ناشر | محمود السید صبیح (مولف) |
| مکان نشر | ایران - تهران |
| سال نشر | 1392ش |
| چاپ | 1 |
| شابک | 978-600-7009-13-0 |
| موضوع | صدر، محمد باقر، 1931 - 1979م. - نقد و تفسیر - مجتهدان و علما - عراق - اسلام و سیاست - مقالهها و خطابهها - صدر، محمد باقر، 1931 - 1979م. -- دیدگاه درباره علوم - صدر، محمد باقر، 1931 - 1979م. - نظریههای سیاسی و اجتماعی |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | 9ع4ص 55/3 BP |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
هدف و روش
- هدف و روش کلی کتاب حاضر، تبیین مبانی عقلی و فلسفی و اصولی و فقهی در آثار آیتالله شهيد سید محمدباقرصدر و چگونگی تأثیرگذاری آنها بر تولید علوم انسانی اسلامی در عرصه نظریهپردازی و تحقیقات کاربردی است. نویسندگان به دنبال سنجش نوآوریهای ایشان در این حوزه هستند تا الگویی برای تولید نظریههای جدید در علوم انسانی فراهم آورند.
- رویکرد کلی در این مجموعه مقالات، بر پایه استخراج جزئیات الگوی عقلانیت اسلامی از متن آثار آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر و تطبیق آن بر حوزههای مختلف علمی است. به طور خلاصه، نویسندگان با روشی تحلیلی-اجتهادی به دنبال کشف پارادایم عقلانیت اسلامی در اندیشه آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر هستند تا پاسخهای نوینی برای چالشهای معاصر در علوم انسانی بیابند. [۱]
ساختار و محتوا
- کتاب حاضر، از هفت بخش اصلی تشکیل شده است و هر بخش شامل مقالات متعددی در حوزههای تخصصی است:
- بخش کلیات: این بخش شامل دو مقاله است که به معرفی شخصیت و دغدغههای آموزشی آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر میپردازد:
- آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر؛ مغز متفکر اسلامی: مروری بر فعالیتهای سیاسی، اجتماعی و حیات علمی ایشان
- آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر و کاستیهای متون آموزشی حوزه: بررسی دغدغههای ایشان در زمینه تحول در نظام آموزشی و متون درسی حوزههای علمیه
- بخش فلسفه علم: این بخش به مبانی معرفتشناختی و منطقی اندیشه آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر اختصاص دارد و شامل چهار مقاله است:
- منطق استقراء از دیدگاه آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: تبیین رویکرد نوآورانه ایشان در کتاب «الاسس المنطقیه للاستقراء»
- دیدگاه آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر درباره احتمال: بررسی جایگاه نظریه احتمال در مبانی منطقی استقراء
- علیت و سلطنت انسان از دیدگاه آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: تحلیل نقش اراده انسان در جامعه و تاریخ و رویکردهای کلامی و فلسفی به مسئله جبر و اختیار
- تبیین و تحلیل علم دینی از دیدگاه آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: بررسی ضرورت توجه به علم دینی و پارادایم عقلانیت آن
- بخش فلسفه دین و اجتهاد: این بخش شامل پنج مقاله در حوزه نوآوریهای ایشان در دینشناسی و اصول فقه است:
- ویژگی ابتکارات آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر در دینشناسی: بررسی ویژگیهای روششناختی ایشان در فهم دین
- اثبات توحید از طریق روش منطق ذاتی: تبیین گامهای پنجگانه روش منطق ذاتی در اثبات وجود خدا
- تطور اصول فقه در اندیشه آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: بررسی تعریف علم اصول و روششناسی آن در نگاه ایشان
- انسجام تفکر اصولی در مکتب آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: ارزیابی هماهنگی و ساختار تفکر اصولی ایشان
- کلام شیعه و ادوار حیات فکری ائمه (ع( تحلیل نقش اثباتی و تأثیرگذار امامان شیعه در ادوار مختلف
- بخش حکمت قرآن: این بخش بر دیدگاههای تفسیری آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر تمرکز دارد و شامل چهار مقاله است:
- رسالت قرآن: بررسی ویژگیهای هدایتی و تغییرآفرین قرآن به مثابه یک حرکت اجتماعی.
- روششناسی تفسیری آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: تبیین مبانی، قواعد، روشها و گرایشهای تفسیری ایشان
- جایگاه آیاتالاحکام در منظومه فکری آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: بررسی آیات زیرساخت احکام و مبانی آیاتالاحکامی
- تفسیر موضوعی از دیدگاه آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر و استاد مصباح: مقایسه مبانی نظری، مراحل و روشهای تفسیر موضوعی نزد این دو اندیشمند
- بخش فلسفه علمالاجتماع: این بخش به مباحث جامعهشناختی از منظر آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر میپردازد و شامل سه مقاله است:
- خاستگاه کشف قانونهای تاریخی: بررسی تأملات آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر درباره سنتهای تاریخی در قرآن
- فرهنگ و تمدن از نگاه آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر پیشدرآمدی بر اندیشههای تمدنی ایشان
- وجودشناسی جامعه از منظر آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: بررسی موضوع قوانین جامعه و قانونمندی آن
- بخش فلسفه سیاسی: این بخش شامل سه مقاله درباره نظریه دولت و سیاست است:
- حکومت از منظر آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: تبیین علمی مسئله حکومت و غایتشناسی آن
- مردمسالاری دینی در اندیشه سیاسی آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: بررسی عناصر نظری و عینی مردمسالاری دینی در نگاه ایشان
- نظریه آزادی در اندیشه سیاسی آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: تحلیل مبانی آزادی انسان و گونههای آن
- بخش فلسفه اقتصاد: بخش پایانی کتاب به مباحث اقتصادی اختصاص یافته و شامل سه مقاله است:
- نقش مجامع فقهی در مقابله با چالشهای بانکداری اسلامی: بررسی چالشهای فقهی، اجتماعی و نظارتی
- بانک بدون ربا از دیدگاه اسلام با نگاه آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: تبیین رویکرد ایشان در طراحی نظام بانکداری بدون ربا و نقد الگوهای پیشنهادی
- آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر و برداشتهای نوین از آیات اقتصادی قرآن: ارائه نمونههایی از تفسیر اخلاقی مالکیت و رشد تولید از منظر ایشان.
نمونه مباحث
- مقایسه دیدگاههای آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر و استاد مصباح در مورد تفسیر موضوعی:
- تعریف و ماهیت تفسیر موضوعی
- آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: ایشان تفسیر موضوعی را روشی میدانند که از واقعیت خارجی شروع شده و در نهایت به قرآن ختم میشود. مفسر با سوالات ناشی از تجربههای بشری به سراغ قرآن میرود تا از طریق استنطاق (به سخن درآوردن) و محاوره با آیات، به یک ساختار نظری یگانه دست یابد.
- استاد مصباح: ایشان نیز شروع از واقعیت و بازگشت به قرآن را قبول دارند، اما تعریف ایشان گستردهتر است. از نظر ایشان، تفسیر موضوعی منحصر به نظریهپردازی نیست و سطوح پایینتر مانند جمعآوری آیات درباره یک موضوع یا پاسخ به شبهات را نیز شامل میشود.
- نقش دانش و تجربههای بشری
- هر دو مفسّر معتقدند تفسیر موضوعی بر رکن قرآن و روایات استوار است و دانش بشری در آن نقش ایفا میکند.
- آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: تأکید بسیار ویژهای بر نقش تجربههای بشری دارد و آن را عامل «باروری» و غنای تفسیر میداند؛ به گونهای که بدون این تجربهها، تفسیر موضوعی به درستی محقق نمیشود.
- استاد مصباح: اگرچه نقش دانشهای مفسر را میپذیرد، اما دغدغه اصلی ایشان ایستادگی در برابر مطالب التقاطی و انحرافی است و بر استخراج نظریه با روش صحیح از متن آیات تأکید دارد.
- اهداف تفسیر موضوعی
- آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: هدف اصلی او ارتباط آگاهانه با واقعیتهای جامعه، کشف معارف کاربردی قرآن در قالب نظریههای علمی و حل مشکلات اجتماعی و سیاسی است.
- استاد مصباح: ایشان با طرحی «خدامحور»، به دنبال تبیین معارف قرآن، پاسخ به شبهات، رفع ابهامات ناشی از تفسیر ترتیبی و دستیابی به یک نظاموارگی در آموزههای دینی هستند.
- مبانی مشترک و اختصاصی
- مبانی مشترک: هر دو در اصولی مانند امکان فهم اجمالی قرآن، حجیت ظواهر، اعجاز قرآن، سلامت قرآن از تحریف و جامعیت قرآن (در حوزه هدایت انسان) اشتراک نظر دارند.
- مبانی اختصاصی: آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر بر «امکان یکپارچگی بین تجربههای بشری و قرآن» تأکید دارد. در حالی که استاد مصباح بر «نظاموارگی معارف قرآن» و پیوستگی اجزای آن تمرکز میکند.
- مراحل انجام تفسیر
- مراحل آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر: تعیین موضوع، طرح سوالات و چالشهای بیرونی، ارجاع به قرآن، فرضیهسازی، محاوره با آیات و استخراج نظریه.
- مراحل استاد مصباح: استخراج آیات مربوطه، دستهبندی آنها، ملاحظه قرائن و سیاق، استفاده از عقل و نقل برای نقد فرضیهها و در نهایت اتخاذ نظر قطعی یا احتمالی. و به طور خلاصه، نویسنده معتقد است دیدگاه آیتالله شهيد سید محمدباقر صدر دیدگاهی نوآورانه و معطوف به حل مسائل اجتماعی است، در حالی که دیدگاه استاد مصباح بر نظامسازی معارف قرآنی و صیانت از اندیشه دینی تمرکز دارد. [۲]
پانویس
منابع مقاله
- مقدمه و متن کتاب.