دیوان الفرزدق

دیوان الفرزدق
پدیدآوران	فرزدق، همام بن غالب (نويسنده)
عنوان‌های دیگر	دیوان
ناشر	دار بيروت
مکان نشر	لبنان - بیروت
سال نشر	1984م
چاپ	1
شابک	‎-
موضوع	شعر عربی - قرن 2ق.
زبان	عربی
تعداد جلد	2
کد کنگره	‎‏/‎‏د‎‏9‎‏ 3267 PJA
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

ديوان الفرزدق، مجموعه‌ای از سروده‌ها و قصاید همام بن غالب بن صعصعه (20-110ق)، معروف به فرزدق، شاعر نامدار عصر اموی است که با زبانی استوار به موضوعاتی چون فخر، هجا، مدح خلفا و امیران و بیان وقایع تاریخی زمانه خود می‌پردازد.

انگیزه نگارش

انگیزه گردآورنده (کرم البستانی) از تدوین این نسخه از دیوان، ارائه مجموعه‌ای برگزیده از قصاید و قطعات شعری فرزدق بوده است تا با انتخاب عناوین مناسب و حذف برخی مطالب فاحش و رکیک که با آداب اجتماعی سازگاری ندارند، خواندن و بهره‌مندی از این اثر برای دانشجویان میسر و آسان گردد.

ساختار

کتاب در دو مجلد تنظیم شده که اشعار در آن بر اساس حروف الفبای قوافی چیده شده و برای هر قصیده یا قطعه، عنوانی مجزا و توضیحاتی در پانویس توسط گردآرنده ارائه شده است.

سبک نگارش

1. بهره‌گیری از واژگان استوار، فخیم و سخت و خشن که بازتاب‌دهنده محیط پرورش شاعر است.
2. تکیه بر «فخر» به‌عنوان زیربنای اصلی اشعار؛ به‌گونه‌ای که حتی هجویات او نیز بر پایه افتخار به فضایل خود و سلب آن از خصم بنا شده است.
3. پیوند استوار میان شعر و وقایع تاریخی که اشعار او را به سندی برای حوادث عصرش تبدیل کرده است.

اهمیت کتاب

1. فرزدق در کنار جریر و اخطل، یکی از سه رکن اصلی شعر صدر اسلام بشمار می‌رود.
2. به تعبیر ابوعبیده، اگر شعر فرزدق نمی‌بود، یک‌سوم زبان عربی از میان می‌رفت.
3. شعر وی یک سند محکم تاریخی برای شناخت بسیاری از وقایع و حوادثی است که در دوران وی رخ داده است.

گزارش محتوا

در مقدمه، به شرح حال فرزدق پرداخته شده و به برخی از ویژگی‌های شعر وی، اشاره شده است. فرزدق که در بصره متولد شد و در بادیه پرورش یافت، دارای طبعی بدوی و زبانی بسیار قوی بود. او از خاندانی شریف در قبیله بنی‌تمیم برخاست که به بخشندگی شهرت داشتند؛ به‌ویژه جدش صعصعه که با خریدن دختران از مرگ، سنت جاهلی زنده‌به‌گور کردن آنان را به مبارزه طلبیده بود. وی از کودکی به سرودن شعر پرداخت و توسط پدرش به امام علی(ع) معرفی شد که ایشان آموختن قرآن را به او توصیه فرمودند و فرزدق وقتی بزرگ شد، قرآن را آموخت؛ درحالی‌که مقید بود از آن غافل نگردد.

بخش عمده‌ای از محتوای هجویات فرزدق بر محور مفاخرات قبیله‌ای می‌چرخد. فرزدق در اشعار خود شیوه‌ای را برگزیده که در آن، فضایل خاندان و نیاکان خود را در برابر حقارت‌های ادعایی رقیب قرار می‌دهد. او با استفاده از الفاظی خشن و استوار، برتری خاندان خود را در کرم، شجاعت و میهمان‌نوازی به رخ می‌کشد و در مقابل، رقیب را به دلیل محرومیت از این ارزش‌های اصیل عربی، به‌سختی هجو می‌کند.

محتوای سیاسی و مذهبی شعر وی نیز بسیار برجسته است؛ چنان‌که به دلیل محبت صادقانه‌اش به آل‌البیت(ع)، قصیده مشهور میمیه را در مدح امام زین‌العابدین(ع) سروده است که از برترین نمونه‌های شعر ولایی بشمار می‌رود. از سوی دیگر، او برای تأمین معیشت یا از روی ضرورت‌های سیاسی، به مدح خلفای اموی همچون ولید بن یزید، سلیمان بن عبدالملک و ولید بن عبدالملک پرداخته است.

اشعار دیوان که بر اساس حروف قافیه تنظیم شده‌اند، موضوعات متنوعی را پوشش می‌دهند. در بخش‌های مربوط به حروف همزه و الف، شاعر به مدح بزرگان و افتخار به اصالت خاندانش می‌پردازد. ذیل حرف باء، هجویات او علیه مهلب بن ابی‌صفره و افتخار به جنگاوری بنی‌تمیم مشهود است. همچنین در فصول مربوط به حروف تاء، ثاء و دال، اشعاری در مورد داوری‌های قبیله‌ای، رثای یاران و... گنجانده شده است.

علاوه بر این، دیوان بازتاب‌دهنده تعاملات اجتماعی و حوادث جزیی زندگی شاعر است. او در قطعات متعددی به توصیف سختی‌های سفر در بیابان، درخواست کمک از والیان برای افراد نیازمند و حتی شرح ماجراهای مربوط به ازدواج‌ها و روابط خانوادگی خود پرداخته است. این اشعار که غالباً با توضیحات گردآورنده درباره شأن صدور آنها همراه هستند، تصویری دقیق از مناسبات انسانی و فرهنگی جامعه آن روزگار را به خواننده ارائه می‌دهند.

فرزدق علاوه بر مدح والیان، به رثای درگذشتگان و بیان بی‌ثباتی دنیا نیز اشاراتی دارد. وی با بهره‌گیری از توصیفات دقیق از طبیعت و بادیه، مفاهیم اخلاقی و شکوه انسانی را در قالب کلمات استوار بیان کرده است.

در پایان می‌توان گفت که دیوان فرزدق به‌مثابه آیینه‌ای تمام‌نماست که نه‌تنها شکوه و خشونت زبان عربی، بلکه پیچیدگی‌های سیاسی و افتخارات قبیله‌ای عصر اموی را در کالبد کلمات، جاویدان نموده است. او در آیینه اشعارش، سواری است که با نیزه‌ زبان، از حریم قبایل دفاع می‌کند و با کلماتی که گویی از سنگ‌ریزه‌های بیابان تراشیده شده‌اند، بنای فخر و حماسه‌ عرب را استوار ساخته است.

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.