من النقل إلی العقل
من النقل إلی العقل ، از آثار فیلسوف مسلمان مصری، دکتر حسن حنفى (متوفای 1400ش)، پژوهشی در مسائل علوم قرآنی و علوم حدیثی و بخشی از طرح بزرگتر «التراث و التجدید» (میراث علمی فرهنگی و نوسازی) است که به تعبیر خود او به «بازسازی میراث» (إعادة بناء التراث) میپردازد و هدف نهاییاش نوسازی تمدن اسلامی و حل بحرانهای معاصر است.
| من النقل إلی العقل | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | حنفی، حسن (نويسنده) |
| ناشر | دار الأمير للثقافة و العلوم |
| مکان نشر | لبنان - بیروت |
| سال نشر | 1430ق - 2009م |
| چاپ | 1 |
| شابک | 978-9953-494-48-7 |
| موضوع | قرآن - تحقیق - قرآن - علوم قرآنی |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | 2 |
| کد کنگره | ع8ح9 11/5 BP |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
هدف و روش
- جلد اول (علوم قرآن) زیربنای طرح دکتر حسن حنفى برای نوسازی اندیشهی دینی است. هدف بنیادین این جلد، انتقال از تمرکز بر «حاملِ» وحی (راویان، تاریخ و ابزارهای انتقال) به سمت محمول یعنی همان پیام و محتوایی است که در آگاهی انسان مستقر میشود. دکتر حسن حنفى میکوشد علوم قرآن را از یک دانشِ توصیفی و آرشیوی دربارهی گذشته، به دانشی عقلانی و «انسانشناسانه» تبدیل کند که بتواند بحرانهای معاصر تمدن اسلامی را حل کرده و دین را با واقعیتهای عینی جامعه (مانند آزادی و عدالت) پیوند بزند.
- روش نویسنده مبتنی بر پدیدارشناسی و تحلیل آگاهی است. دکتر حسن حنفى به جای برخورد سنتی که صرفاً به جمعآوری اقوال گذشتگان میپردازد، وحی را به مثابهی پدیدهای در بستر آگاهی بشر تحلیل میکند. او از تفسیر موضوعی بهره میبرد تا ساختارهای نهفته در متن را استخراج کرده و آنها را با نیازهای واقعیت تطبیق دهد. [۱]
- جلد دوم (علوم حدیث) به بازخوانیِ انتقادی و بازسازیِ یکی از محوریترین دانشهای اسلامی میپردازد. هدف اصلی دکتر حسن حنفى در این جلد، تغییر جهت از «سندمحوری» به سمت «متنمحوری» است. او معتقد است که دانشمندان سنتی حدیث، بیشترین توان خود را صرفِ احرازِ صحتِ انتسابِ سخن به پیامبر(ص) یعنی نقد سند کردهاند، اما از نقدِ عقلانی و واقعگرایانهی خودِ سخن (متن) غافل ماندهاند. هدف نهایی او، تبدیل علوم حدیث از یک دانشِ نقلی و ایستا به دانشی است که با عقل و واقعیتهای معاصر گفتگو کند و ابزاری برای تغییر آگاهیِ انسان باشد.
- روش دکتر حسن حنفى در این اثر، پدیدارشناسی و نقد تاریخی است. او میراث حدیثی را به عنوان محصولی تاریخی تحلیل میکند که تحت تأثیرِ گرایشهای سیاسی و اجتماعیِ دورانِ تدوین بوده است. دکتر حسن حنفى با روشی اجتهادی، حدیث را با ترازوی عقلِ صریح و واقعیتِ عینی میسنجد؛ به این معنا که حتی اگر سندی صحیح باشد، چنانچه متن آن با بدیهیات عقلانی یا حقایق مسلم تاریخی در تضاد باشد، باید مورد نقد قرار گیرد. [۲]
ساختار و محتوا
- جلد اول: علوم قرآن (من المحمول إلی الحامل( شامل یک مقدمه تفصیلی و سه باب اصلی است که وحی را در بسترهای مختلف تحلیل میکند:
مقدمه: شامل توضیحی کلان درباره طرحهای نویسنده و معرفی این جلد و تعریف علوم نقلی و علوم قرآن و نقد آثار زرکشی و سیوطی است. باب اول: بسترهای موضوعی (تاریخ) به موارد ذیل میپردازد:
- مکان (تمایز آیات مکی و مدنی و گذار از حامل به امر مقدس)
- محیط اجتماعی (چگونگی نزول، اسباب نزول و نسبت وحی با واقعیت جامعه)
- زمان (بحث ناسخ و منسوخ و دلالتهای آن بر تطور احکام)
باب دوم: بسترهای موضوعی-ذاتی (روایت) به این مسائل اختصاص دارد:
- خبر (روایت، تواتر قرآن و انواع منقول)
- قرائت (منطق نقل شفاهی، تنوع قرائات و لهجهها)
- تدوین (نامگذاری سورهها، فرآیند جمعآوری، حفظ و رسمالخط قرآن)
باب سوم: بسترهای ذاتی (زبان) که در آن این مباحث مطرح است:
- لفظ و معنا (محکم و متشابه، عام و خاص، حقیقت و مجاز و امر و نهی)
- اسلوبهای بلاغت (فنون قول، ایجاز و اطناب، و اعجاز قرآن)
- تفسیر (ابزارها، قواعد تفسیر و بررسی طبقات مفسران)
- جلد دوم: علوم حدیث (من نقد السند إلی نقد المتن) این جلد بر نقد و بازسازی روششناختی علوم حدیث تمرکز دارد و شامل دو باب اصلی است:
باب اول: نقد السند (نقد سند) که 3 فصل دارد:
- تحلیل سند (بررسی کفایت نقد سند، نامشناسی راویان و تطور اصطلاحات)
- تحلیل متن و اصطلاحات (طبقهبندی احادیث (صحیح، حسن، ضعیف) و موضوع جعل حدیث)
- شعورِ راوی(مبانی علم جرح و تعدیل و بررسی طبقات راویان)
باب دوم: نقد متن شامل 3 فصل:
- اشکال ادبی (بررسی ساختار زبانی حدیث، احادیث قدسی و فنون قول در کلام نبوی)
- نقد محتوای عقلی (سنجش هماهنگی حدیث با عقل در موضوعاتی چون آغاز آفرینش و مفاهیم اخروی)
- نقد محتوای واقعگرایانه (نسبت حدیث با واقعیتهای تاریخی، طب نبوی، معجزات و جوامع انسانی)
- دکتر حسن حنفى در پایان این جلد به بررسی تفصیلی مجموعههای حدیثی از جمله صحاح سته، سنن و مسانید میپردازد.
نمونه مباحث
- علوم قرآن (من المحمول إلی الحامل) مکان به عنوان بستر موضوعی (المکان کحامل موضوعی) دکتر حسن حنفى در این بخش تبیین میکند که «مکان» (مکه و مدینه) صرفاً یک بستر جغرافیایی ساده برای نزول وحی نیست، بلکه یک «عنصر موضوعی» است که به وحی شکل میدهد. [۳]
- علوم حدیث (من نقد السند إلی نقد المتن) نقد محتوای عقلی (نقد المضمون العقلی) این بخش یکی از ارکان روش حنفی در علوم حدیث است. دکتر حسن حنفى استدلال میکند که اعتبار حدیث نباید تنها به «سند» (راویان) محدود شود، بلکه باید متن حدیث با بدیهیات عقلانی سنجیده شود. او در این فصل موضوعاتی مانند بدو خلق، ماهیت فرشتگان و مفاهیم اخروی را از منظر هماهنگی با منطق عقل بررسی میکند تا احادیثی که با عقل صریح در تضاد هستند را شناسایی کند. [۴]
پانویس
منابع مقاله
- مقدمه و متن کتاب.