دو رساله خیامی؛ بازنویسی رسالههای «الرسالة في البراهین علی مسائل الجبر و المقابلة» و «شرح ما أشکل من مصادرات کتاب اقلیدس»
| دو رساله خیامی | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | حسینی، سیدحجتالحق (نويسنده)
خیام، عمر بن ابراهیم (نویسنده) ایرانی، اکبر ( سایر) مختارپور قهرودی، علیرضا ( سایر) سازمان ملی جوانان ( سایر) |
| عنوانهای دیگر | الرسالة في البراهین علی مسائل الجبر و المقابلة. شرح ** شرح ما أشکل من مصادرات کتاب اقلیدس. شرح |
| ناشر | اهل قلم |
| مکان نشر | ایران - تهران |
| سال نشر | 1381ش |
| چاپ | 1 |
| موضوع | خیام، عمر بن ابراهیم، 432 - 517؟ق. - نقد و تفسیر - جبر - متون قدیمی تا قرن 14 - ریاضیات اسلامی - متون قدیمی تا قرن 14 - خیام، عمر بن ابراهیم، 432 - 517؟ق. -- معلومات - جبر - خیام، عمر بن ابراهیم، 432 - 517؟ق. - معلومات - ریاضیات - خیام، عمر بن ابراهیم، 432 - 517؟ق. - الرسالة في البراهین علی مسائل علم الجبر و مقابله. نقد و تفسیر - خیام، عمر بن ابراهیم، 432 - 517؟ق. - شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس. نقد و تفسیر |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | خ9ح5 154/8 QA |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
دو رساله خیامی، اثر سید حجت الحق حسینی ایرانی (متولد 1351ش)، بازنویسی و تحلیل دو رسالۀ مهم حکیم عمر خیام نیشابوری است که یکی به علم جبر و مقابله و دیگری به شرح اشکالات مصادرات کتاب اصول اقلیدس میپردازد.
ساختار کتاب
این کتاب در یک دیباچه، یک پیشگفتار (که خود شامل چندین بخش است) و شش گفتار اصلی تنظیم شده است که به دنبال آن بخش تصاویر و فهرست تفصیلی قرار دارد.
گزارش محتوا
در دیباچه کتاب پیرامون ترجمه مطالب و گزارش آنها توضیحاتی آمده است[۱]. پیش گفتار کتاب با نظری کلی در باب ریاضیات آغاز میشود و از ویژگیهای دانش ریاضی از جمله انتزاعی بودن، دقت منطقی، و وسعت کاربرد آن سخن به میان آمده است[۲]. در ادامه، به ماهیت ریاضی و اهمیت و ضرورت پرداختن به تاریخ ریاضیات اشاره شده و مطالبی درباره ریاضیات دوره اسلامی و محدوده زمانی آن مطرح شده است[۳]. پیشینه، مفهوم و جایگاه دانش جبر در ریاضیات از دوران قدیم تا زمان حکیم خیام از دیگر مطالب است که در آن به دورههای دانش جبر، نوشتههای جبری کهن، به این دانش در مصر، چین، یونان، هندوستان و در نهایت در بلاد اسلامی قدیم پرداخته شده است[۴] در ادامه ضمن اشاره به مفاهیم جبری و طبقه بندی معادلات، اهمیت کتاب اصول هندسه اقلیدس مورد بحث قرار میگیرد[۵].
گفتار اول با عنوان «زیستواره علمی و کارنامه درخشان خیامی» به زندگینامه غیاثالدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری، یکی از بزرگترین ریاضیدانان و دانشمندان اسلامی قرون پنجم و ششم هجری پرداخته و ضمن اشاره به وضعیت ایران در دوران خیام به دیدگاه برخی از دانشمندان و مهمترین آثار ریاضی او اشاره میشود[۶].
گفتار دوم به کتاب جبر و مقابله اختصاص یافته است. این بخش سیر تاریخی رساله جبر و مقابله حکیم خیام را پیگیری میکند و به اهمیت این کتاب در تاریخ ریاضی اشاره دارد. همچنین، تاریخچه ترجمه و انتشار رسالۀ جبر خیام در اروپا از قرن هجدهم میلادی به زبانهای مختلف (فرانسوی، انگلیسی، روسی) شرح داده میشود[۷].
گفتار سوم تحلیل علمی محتوای جبری رسالۀ حکیم خیامی است. این گفتار به تحلیل محتوای علمی رساله جبر و مقابله خیام میپردازد و بیان میکند. در مقدمه این گفتار درباره جبر و مقابله مطالبی به اختصار مطرح شده سپس متن کتاب جبر و مقابله ذکر گردیده است. معرفی برخی از اصطلاحات جبری ( شیء، مال و کعب) مطالب آغازین را به خود اختصاص داده است. در ادامه به طبقه بندی معادلات پرداخته شده و ضمن اشاره به تقسیمات معادلهها به مفردات و مقترنات انواع معادلههای مفرد ذکر شده و طبقهبندی ۲۵ نوع معادله چند جملهای توسط خیام مطرح شده است[۸]. حل و بحث معادلات از دیگر مطالب این گفتار است که در ان تلاش شده تا در ابتدای آن دستور حل مسائل از راه جبر و مقابله به روش ریاضیدانان قدیم ایرانی تبیین شود سپس نمونههایی چند برای فهم بهتر، حل و بررسی گردند. در حل معادلات درجه اول نخست از تبدیل مساله به معادله سخن به میان آمده سپس به حل مساله و مراحل و نکات مربوط به آن اشاره شده است. در ادامه حل معادله درجه دوم مطرح شده و مراحل آن ذکر گردیده است[۹]. بحث در مورد جوابهای معادله درجه دوم و روش حل هندسی خیام از دیگر مطالب این گفتار است [۱۰].
در ادامه به حل معادلات درجه سوم به روش خیام پرداخته شده است. در این قسمت از مطالب به حل معادلات درجه سوم سه جملهای و چهار جملهای اشاره شده است[۱۱].
گفتار چهارم با عنوان هرکس که هندسه نمیداند، وارد نشود به بحث در مورد چیستی هندسه، اصول هندسه و روشهای آن از جمله تعریف، قضیه، برهان، اصل موضوع و روش اثبات قضایای هندسی پرداخته شده است [۱۲]. تمرکز اصلی این گفتار بر اصل موضوع یا اصل توازی اقلیدس و تلاش دانشمندان برای اثبات آن است که در ضمن آن روشهای ریاضیدانان مسلمان، بهویژه حکیم خیام، در برخورد با اصل توازی اقلیدس تشریح میشود [۱۳]. در ادامه به بحث از روش علمی خیام پرداخته شده و ضمن آن به اعتراض او به اقلیدس در خصوص قصورش در تنظیم مبادی اصول هندسه و به قسمتی از قضایا که ذکر آنها از نگاه خیام در مبادی ضروری بوده اشاره شده است. همچنین از استفاده خواجه نصیر لدن طوسی و ساکری دانشمند ایتالیایی از روش خیام سخن به میان آمده است[۱۴].
گفتار پنجم تحلیل علمی محتوای هندسی رسالۀ حکیم خیامی است. دراین فصل به تحلیل رسالۀ شرح ما اشکلا من مصادرات کتاب اقلیدس خیام اختصاص دارد. در آغاز گفتار مطالبی درباره ترجمه این رساله به زبانهای مختلف در گذر ذکر شده، سپس در مقدمه به مباحث رساله در قالب سه مقاله اشاره شده است[۱۵]. مقاله اول در حقیقت متوازیات و شک معروف است. دو مقاله دیگر یکی در حقیقت نسبت و تناسب مقداری و دیگری در نسبت مؤلفه است. مقاله دوم و سوم رساله بر اساس حساب نظری و به مطالعه نظریه نسبتهخا مربوط است. نویسنده در مقاله سوم به ترکیب نسبتها، که در آن زمان بیشترین استفاده را در حساب داشت، و هم چنینی در هندسه، آموزه موسیقی ومثلثات، کاربرد نسبتها به جای معادل قرار دادن پارمترها پرداخته شده است[۱۶]. گفتار ششم درباره کتابشناسی مراجع علمی است. دراین گفتار، کتابشناسی مراجع و منابع علمی مورد استفاده در تحقیق را در دو بخش مجزا شامل کتابهایی بر مبنای شماره مراجعاتی متن و همچنین بر مبنای ترتیب حروف الفبای فارسی، فهرست شدهاند[۱۷].
پانویس
- ↑ ر.ک: دیباچه، ص3- 4
- ↑ ر.ک: پیشگفتار، ص5- 6
- ↑ ر.ک: همان، ص6- 9
- ↑ ر.ک: همان، ص9- 14
- ↑ ر.ک: همان، ص15- 18
- ↑ ر.ک: متن کتاب، ص21- 34
- ↑ ر.ک: همان، ص35- 42
- ↑ ر.ک: همان، ص43- 49
- ↑ ر.ک: همان، ص49- 54
- ↑ ر.ک: همان، ص54- 65
- ↑ ر.ک: همان، ص65- 86
- ↑ ر.ک: همان، ص87- 94
- ↑ ر.ک: همان، ص94- 100
- ↑ ر.ک: همان، ص100- 108
- ↑ ر.ک: همان، ص109- 114
- ↑ ر.ک: همان، ص114- 127
- ↑ ر.ک: همان، ص128- 134
منابع مقاله
مقدمه و متن کتاب.