عقائد الإسلام من القرآن الکريم

عقائد الإسلام من القرآن الکريم
پدیدآوران	عسکری، مرتضی (نويسنده)
ناشر	کلية اصول الدين
مکان نشر	ایران - قم
سال نشر	1426ق
چاپ	5
شابک	‎964-6084-24-9
موضوع	اسلام - عقاید - جنبه‌های قرآنی
زبان	عربی
تعداد جلد	2
کد کنگره	‎‏/‎‏ع‎‏67‎‏ ‎‏ع‎‏5‎‏ 104 BP
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

عقائد الإسلام من القرآن الکریم، اثر سید مرتضى عسکری (۱۲93 – ۱۳۸۶ش)، محقق، حدیث‌شناس و رئیس دانشگاه اصول‌دین که به استخراج و تبیین عقاید بنیادین اسلام (از جمله توحید، نبوت و معاد) منحصراً بر اساس آیات قرآن کریم اختصاص دارد. هدف اصلی نویسنده، ارائه مبنایی منسجم برای اعتقادات اسلامی و پرهیز از اختلافات فکری و کلامی رایج میان مذاهب اسلامی است.

ساختار

کتاب در دو جلد تدوین شده است جلد نخست، نوزده بحث اصلی اعتقادی، از جمله میثاق، بحوث الألوهیه، أصناف خلق الله، بحوث الربوبیة، و مباحث مربوط به معاد و صفات الهی، به‌صورت تفصیلی مورد بررسی قرار می‌گیرند و جلد دوم، بدون تبویب و فصل‌بندی خاصی، دربردارنده عناوین متعددی پیرامون پیامبران الهی است.

گزارش محتوا

در بخش مقدمه، نویسنده بیان می‌کند که تداخل نظریات فلسفی و افکار مغایر با قرآن، به اختلافات فرقه‌ای در میان مسلمانان دامن زده است؛ بدین‌جهت هدف از تألیف این کتاب، ارائه عقاید اسلامی بر اساس قرآن و احکام قرآنی است که اصول‌‌دین و همچنین مباحث کلامی و فقهی می‌شود. روش تحقیق شامل تفسیر آیات بر مبنای زبان عربی عصر نزول (تفسیر لغوی) و بهره‌گیری از روایات صحیح در توضیح آیات است، ضمن اینکه از تفسیر به رأی یا دخالت‌دادن آراء شخصی پرهیز شده است.

بحث اول: الميثاق به بررسی پیمان الهی با بنی‌آدم می‌پردازد که در آیه "أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ" (سوره اعراف: ۱۷۲) آمده است. این پیمان از طریق فطرت در وجود انسان نهادینه شده و با حرکت دو غریزه اصلی انسان: غریزه سیرشدن معده (طلب طعام) و غریزه جستجوی معرفت (فعالیت مغز) مرتبط است. غریزه دوم انسان را به‌سوی شناخت موجودی منظم (خالق) و پروردگار حکیم که همه چیز را خلق کرده سوق می‌دهد؛ این همان فطرت توحیدی است که هر مولودی با آن متولد می‌شود. نویسنده سپس آغاز به تفسیر آیه و بیان محتوای آن می‌پردازد.

بحث دوم: بحوث الألوهية به مفاهیم مربوط به الوهیت، توحید (لا إله إلا الله)، و رد شرک و تثلیث و نفی خلقت تصادفی جهان، اختصاص دارد. ایشان در این جهت به تفسیر «اله» و «لا إله إلا الله» و آیات 12-14 سوره مومنون «وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن سُلَٰلَةࣲ مِّن طِينࣲ12ثُمَّ جَعَلۡنَٰهُ نُطۡفَةࣰ فِي قَرَارࣲ مَّكِينࣲ13ثُمَّ خَلَقۡنَا ٱلنُّطۡفَةَ عَلَقَةࣰ فَخَلَقۡنَا ٱلۡعَلَقَةَ مُضۡغَةࣰ فَخَلَقۡنَا ٱلۡمُضۡغَةَ عِظَٰمࣰا فَكَسَوۡنَا ٱلۡعِظَٰمَ لَحۡمࣰا ثُمَّ أَنشَأۡنَٰهُ خَلۡقًا ءَاخَرَ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحۡسَنُ ٱلۡخَٰلِقِينَ14» «و يقيناً ما انسان را از [عصاره و] چكيده‌اى از گِل آفريديم. سپس آن را نطفه‌اى در قرارگاهى استوار [چون رحم مادر] قرار داديم. آن گاه آن نطفه را علقه گردانديم، پس آن علقه را به‌صورت پاره گوشتی درآورديم، پس آن پاره گوشت را استخوان‌هايى ساختيم و بر استخوان‌ها گوشت پوشانديم، سپس او را با آفرينشى ديگر پديد آورديم؛ پس هميشه سودمند و بابركت است خدا كه نيكوترين آفرينندگان است»(12:23-14). که درباره خلقت انسان است پرداخته سپس آیات مربوط به توحید خالقیت، بارزترین صفت الوهی خداوند و عدم توانایی دیگران در خلق، مالکیت خداوند، انحصار احیا و اماته برای خداوند و نفی آله‌ها، اشاره می‌نماید. همچنین، ادعای مشرکان مبنی بر دختر داشتن خداوند و اینکه ملائکه، جن و عیسی بن مریم فرزندان یا شرکای خداوند هستند، با بین آیات مربوطه به‌تفصیل رد می‌شود.

بحث سوم: أصناف خلق‌الله في القرآن الكريم؛ به معرفی پنج دسته اصلی مخلوقات الهی در قرآن: ملائکه، آسمان‌ها و زمین و ستارگان، دواب (جنبندگان)، جن و شیاطین و انسان و شرح آیات و تفسیر روایی آنها می‌پردازد.

نویسنده، آیات مربوط به ملائکه که موجوداتی نورانی، دارای حیات، و بندگان مطیع خدا هستند که دارای درجات مختلفی هستند و وظایفی چون حمل وحی (جبرئیل) و ثبت اعمال دارند و گاهی به‌صورت انسان ظاهر می‌شوند را مطرح و تفسیر می‌نماید. ایشان معتقد است که راه معرفت و علم ما به اشیا غیر از استنتاج عقلی، منحصر در حواس و راه نقل و حکایت (که بنا به اطمینان به صدق ناقل خبر به آن اعتماد می‌کنیم) هست و علم ما به آسمان‌های بالا، ملائکه، جن و این‌گونه مجهولات از طریق پیامبران، بعد از ثبوت صدق نبوت آنها است بدین جهت اقوال دیگران در این امور برای ما معتبر نیست. سپس نویسنده آیات خلقت آسمان‌ها، زمین و آسمان آن، جنبندگان و جن، شیاطین و ابلیس را بازگو و تفسیر می‌نماید.

در مورد انسان نیز آیات خلقت او از خاک و مراحل تکوینش در رحم، سجده ملائکه، تمرد ابلیس را ذکر کرده تفسیر می‌نماید و بحثی در بهشت خلد، رانده‌شدن آدم(ع) از بهشت (و احتمال اینکه در روی زمین و در سرزمین عراق، بوده است نه بهشت جاودان)، عهد الهی، حمل امانت و عرضه‌ آن بر آسمان‌ها و زمین، مطرح می‌شود و در پایان این بخش روایات تفسیری این آیات را یادآوری می‌نماید.

بحث چهارم: بحوث الربوبية؛ علامه عسکری سه بحث در این بخش مطرح می‌کنند: 1- معنای رب (در لغت و اصطلاح اسلامی)؛ 2- معنای رب‌العالمین و حصر آن در خداوند «جل اسمه»؛ 3- هدایت‌های چهارگانه‌ای که خداوند برای مخلوقات خود فراهم می‌کند: الف) هدایت و تعليم ملائکه برای انجام وظایفشان؛ ب) هدایت انسان و جن و تعلیم و انذار آنها توسط رسل با وحی رسالت؛ ج) الهام غریزی به حیواناتی مانند زنبورعسل برای تأمین زندگی‌شان؛ د) تسخیر موجودات غیرانسان برای منفعت انسان (مانند تسخیر آسمان‌ها و زمین)؛ آیات مربوط به هر نوع را بیان و تفسیر کرده معانی مفردات آن را آشکار می‌کند مانند: معنای لغوی و اصطلاحی وحی و انواع آن، تسخیر، مسخرات، عرش، خلیفه الله، سجود و....

بحث پنجم: الدين والإسلام؛ نویسنده به معنای دین، اسلام، مسلمان، ارتباط آن با فطرت انسان می‌پردازد و می‌فرماید: دین در شرع اسلامی به معنای جزا و پاداش در آخرت و همچنین به معنای شریعت، طاعت و انقیاد است. اسلام به معنای تسلیم و انقیاد در برابر شریعت و احکام خداوند است و این نامی است که خداوند برای تمام شرایع نازل شده بر همه انبیا از آدم تا خاتم الانبیاء(ص) برگزیده است. همچنین، این بخش به تعریف مؤمن و منافق و تحریفاتی که در شرایع گذشته (یهود و نصاری) رخ‌داده، اشاره می‌کند و برای این منظور بخش‌هایی از سفر تکوین تورات را شاهد می‌آورد. تناسب بحث احکام اسلام با فطرت انسان را بیان به‌تناسب، نفس اماره را مطرح می‌کند و پایان‌بخش این بحث، اشتراک جن با انسان در شریعت اسلام است. طبق روال بحث، نویسنده آیات مربوط به هر قسمت را مطرح و تفسیر نموده، نتایج به‌دست‌آمده از آنها را مبنای عقیده صحیح برگرفته از قرآن و روایات برمی‌شمرد.

مبلغون عن الله ومعلمون للناس؛ عسکری در این قسمت سه بحث را مطرح می‌کند: 1- معنای نبی، رسول و وصی و می‌فرماید: نبی (پیام‌آور خبردهنده) در لغت به معنای رفعت و منزلت است و فردی است که علم و جایگاه بالایی نزد خدا دارد. رسول (فرستاده) حامل پیام الهی برای مردم و واسطه بین ربّ و بشر است. وصی (جانشین) فردی است که پیامبر امر خود را پس از خود به او می‌سپارد تا کار نیمه‌تمام او را تکمیل کند. هر رسول شریعتی همراه آورده و شریعت خاتم پیامبران(ص) نسبت به شرایع پیشین کامل‌تر و جامع‌تر است.

2- اخبار رسل و اوصیا در کتب آسمانی و سیره و تاریخ؛ وی به برخی پیامبران و اوصیا آنها از کتاب «اخبار الزمان» و «اثبات الوصیه» مسعودی اشاره و برخی اخبار آنها را در کتب عهدین نقل می‌کند.

3- تعریف آیه، معجره و کیفیت آن؛ و ذکر معجزات پیامبران. ایشان آیات مربوط به این مباحث را مطرح و تفسیر می‌نماید و نتایج به‌دست‌آمده را به‌عنوان عقیده قرآنی، تلقی می‌نماید.

صفات مبلغین دین الهی، نبردهای پیامبران با امت‌هایشان، جزا بر اساس اثر اعمال انسان، استحقاق شفاعت، حبط اعمال، صفات و اسماء خداوند، مشیت خداوند، جبر و تفویض و قضاوقدر، از دیگر موضوعات مورد بحث در این جلد هست.

جلد دوم، به بیان داستان‌ها و موضوعات مربوط به پیامبران الهی(ع) و اوصیای ایشان، اختصاص‌یافته است که از جمله آنها، می‌توان به خلقت آدم(ع) و اخبار اوصیای پس از او در کتب سیره، ادریس (اخنوخ)(ع)، تواریخ اوصیا تا عصر حضرت نوح(ع) در تورات، حضرت ابراهیم(ع) و موضوعات مرتبط با ایشان و اوصیای دوازده‌گانه پیامبر(ص)، اشاره نمود.

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.