چلکووسکی، پتر: تفاوت میان نسخه‌ها

'''پیتر ج. چلکوفسکی''' (به لهستانی: Piotr Jan Chełkowski، به انگلیسی: Peter J. Chelkowski) (۱۰ ژوئیه ۱۹۳۳ – ۲۱ اکتبر ۲۰۲۴) ایران‌شناس، اسلام‌شناس و تعزیه‌شناس برجسته لهستانی-آمریکایی بود. او استاد ممتاز دانشگاه نیویورک و یکی از بنیانگذاران مرکز مطالعات خاور نزدیک هاکوپ کورکیان در این دانشگاه بود. چلکوفسکی نخستین لهستانی بود که موفق به دریافت دکترای زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران شد. او با پژوهش‌های خود درباره تعزیه (نمایش آیینی شیعیان) نقش مهمی در معرفی این هنر به جهان غرب ایفا کرد و برای ارتقای درک جهانی از اسلام و اصلاح برداشت‌های نادرست غرب از این دین و فرهنگ آن تلاش نمود.

پیتر ج. چلکوفسکی در ۱۰ ژوئیه ۱۹۳۳ در شهر لوبلینیتس لهستان در خانواده‌ای اصیل و کاتولیک متولد شد.<ref name="cambridge">[https://www.cambridge.org/core/journals/iranian-studies/article/professor-emeritus-peter-j-chelkowski/D065427C8C08493D846B44A53D53C81F Iranian Studies, Volume 57, Issue 3, July 2024, pp. 493-494]</ref><ref name="brill">[https://brill.com/view/journals/jps/18/1-2/article-p253_13.xml Journal of Persianate Studies, 18, 1-2 (2025), pp. 253-257]</ref>

او از سال ۱۹۵۹ تا ۱۹۶۲ در مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) دانشگاه لندن به تحصیل ادامه داد و زیر نظر برنارد لوئیس و آن کاترین سوینفورد لمبتون به مطالعه تاریخ خاورمیانه و مطالعات اسلامی پرداخت.<ref name="brill" /><ref name="cgie">[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240547 دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: مدخل چلکوفسکی]</ref>

در دهه ۱۹۶۰ به ایران رفت و زبان فارسی را تکمیل کرد. سپس در دانشگاه تهران به تحصیل پرداخت و در سال ۱۹۶۸ مدرک دکتری خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی دریافت کرد.<ref name="cambridge" /> او نخستین شهروند لهستانی بود که موفق به اخذ دکتری در رشته ایران‌شناسی از دانشگاه تهران شد.<ref name="cambridge" /> اساتید او در ایران بدیع‌الزمان فروزانفر، محمد معین و ذبیح‌الله صفا بودند.<ref name="cgie" />

پس از زلزله بوئین‌زهرا در سال ۱۳۴۱ (۱۹۶۲)، چلکوفسکی داوطلبانه در سازمان خیریه CARE Mission به کار امدادرسانی پرداخت. او بیش از ۷۰ هزار مایل در روستاهای مختلف ایران سفر کرد و به ساخت مدرسه و حمام عمومی کمک نمود.<ref name="cambridge" /> در همین سفرها بود که برای نخستین بار با تعزیه آشنا شد و مجذوب این هنر گردید.<ref name="cambridge" />

چلکوفسکی در سال ۱۹۶۸ به عنوان پژوهشگر تاریخ فرهنگ به دانشگاه نیویورک پیوست و به مدت ۵۰ سال در این دانشگاه به تدریس اشتغال داشت.<ref name="cambridge" /> او یکی از بنیانگذاران مرکز مطالعات خاور نزدیک هاکوپ کورکیان بود و دو دوره (۱۹۷۵-۱۹۷۸ و ۱۹۸۸-۱۹۹۱) به عنوان مدیر این مرکز خدمت کرد.<ref name="cambridge" /> همچنین در سال‌های ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۸ رئیس گروه زبان‌ها و ادبیات خاور نزدیک بود.<ref name="cambridge" />

 

او جوایز متعددی از جمله جایزه «Golden Dozen» دانشگاه نیویورک را دو بار (۱۹۸۹ و ۱۹۹۶) به عنوان بهترین استاد دریافت کرد.<ref name="cambridge" /> وی همچنین استاد مدعو در دانشگاه‌های ونیز، کلمبیا، فوردهام، ترینیتی کالج هارتفورد، هاروارد، پنسیلوانیا، استنفورد، مدرسه جدید تحقیقات اجتماعی (نیو اسکول) و دانشگاه یوتا بود.<ref name="brill" />

چلکوفسکی بزرگ‌ترین پژوهشگر غیر ایرانی تعزیه به شمار می‌رود. او در سال ۱۳۵۵ (۱۹۷۶) همایش بین‌المللی تعزیه را در جشنواره هنر شیراز برگزار کرد.<ref name="cambridge" /> مقالات این همایش در کتاب «Ta‘ziyeh: Ritual and Drama in Iran» (تعزیه: آیین و نمایش در ایران) که به کوشش او منتشر شد، گردآوری شده است.<ref name="cambridge" /> این کتاب بعدها با عنوان «تعزیه، نمایش و نیایش در ایران» به فارسی ترجمه شد.<ref name="cgie" />

 

وی در سال ۲۰۰۲ همراه با محمد غفاری، شش مجلس تعزیه را در مرکز لینکلن نیویورک به روی صحنه برد که با استقبال بی‌نظیری مواجه شد.<ref name="cambridge" /> همچنین در سال ۱۳۸۱ به عنوان مهمان افتخاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در مراسم تعزیه در کرمانشاه حضور یافت.<ref name="cambridge" />

چلکوفسکی میزبان ۴۶ قسمت از برنامه تلویزیونی «Sunrise Semester» در شبکه CBS بود. محبوبیت او به حدی بود که عکسش روی جلد مجله TV Guide منتشر شد و تیتر زدند: «پیتر چلکوفسکی! عاشقت هستم!»<ref name="cambridge" /><ref name="bukhara">[https://bukharamag.com/1393.11.7370.html مجله بخارا: در سوگ پروفسور پیتر .ج. چلکوفسکی]</ref>

چلکوفسکی در دهه ۱۹۹۰ با مؤسسه اسمیتسونین همکاری کرد و مستندی با عنوان «حُسَی در ترینیداد» درباره مراسم محرم شیعیان در جزیره ترینیداد ساخت.<ref name="cambridge" /> او در مقاله‌ای با عنوان «از صحرای آفتاب‌سوخته ایران تا سواحل ترینیداد: سفر تعزیه از آسیا به کارائیب» به بررسی تحول این آیین در میان هندی‌های تبار مهاجر پرداخت.<ref name="theatretimes">[https://thetheatretimes.com/peter-j-chelkowski-a-life-of-scholarship-and-cultural-exchange/ The Theatre Times: Peter J. Chelkowski: A Life of Scholarship and Cultural Exchange]</ref>

پیتر چلکوفسکی در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۴ در شهر تورین، ایتالیا در سن ۹۱ سالگی درگذشت.<ref name="cambridge" />

از جمله آثار پیتر چلکوفسکی:<ref name="cambridge" /><ref name="brill" /><ref name="nyu">[https://as.nyu.edu/faculty/peter-chelkowski.html NYU: Peter J. Chelkowski]</ref>

* '''Mirror of the Invisible World: Tales from the Khamseh of Nizami''' (موزه متروپولیتن نیویورک، ۱۹۷۵) – درباره خمسه نظامی گنجوی و تصوف

* '''تعزیه، نمایش و نیایش در ایران''' (ترجمه داوود حاتمی، تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷)