بیدل دهلوی، میرزا عبدالقادر: تفاوت میان نسخه‌ها

| ولادت = ۱۰۵۴ قمری / ۱۶۴۴ میلادی

| کشور تولد = هند

| محل زندگی = دهلی، لاهور

| رحلت = ۴ صفر ۱۱۳۳ قمری / ۲۴ نوامبر ۱۷۲۰ میلادی

| طول عمر = ۷۹ سال

| علایق پژوهشی = الهیات، ریاضیات، طبیعیات، طب، نجوم، رمل، جفر، تاریخ، موسیقی

| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | شاه قاسم هواللهی | شاه کابلی | شاه فاضل | شیخ کمال بهاری}}

| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | [[دیوان بیدل دهلوی]] | [[مثنوی عرفان]] | [[چهار عنصر بیدل]] | [[نکات]] | [[محیط اعظم]] (مثنوی) | [[طلسم حیرت]] (مثنوی) | [[طور معرفت]] (مثنوی) | [[رقعات]]}}

'''ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل دهلوی''' (۱۰۵۴-۱۱۳۳ق)، متخلص به «بیدل»، شاعر پارسی‌سرای هند و صوفی و نماینده برجسته سبک هندی است. وی در الهیات، ریاضیات، طبیعیات، طب، نجوم، رمل، جفر، تاریخ و موسیقی دست داشت و به‌جز بنگالی که زبان مادری او بود، به زبان‌های فارسی، اردو و سانسکریت نیز تسلط داشت. بیدل در سال ۱۰۵۴ق/۱۶۴۴م در عظیم‌آباد هندوستان (پتنه کنونی) متولد شد. پدرش میرزا عبدالخالق، از قبیله برلاس ترکان جغتایی و منشی‌ای صوفی‌مسلک بود. بیدل پیش از رسیدن به پنج‌سالگی پدر و پس از یک سال و نیم مادرش را از دست داد و سرپرستی او را عمویش میرزا قلندر برعهده گرفت. در ده‌سالگی به سفارش عمو، به حلقه درویشان پیوست. در ۱۰۶۹ق در ۱۷ سالگی به سپاهیان میرزا عبداللطیف پیوست اما پس از مدتی آنان را رها کرد و همراه دایی خود میرزا ظریف به شهر «کَتَک» رفت و چهار سال نزد او به سر برد. در این زمان با تخلص «رمزی» به شاعری پرداخت و سپس تخلص «بیدل» را برگزید. پس از درگذشت میرزا ظریف در ۱۰۷۵ق، به دهلی رفت و به حلقه ارادتمندان شاه کابلی پیوست. کم‌کم توجه حکمرانان هند را جلب کرد و از حمایت امیر کامگار خان و عاقل خان رازی برخوردار شد. در ۱۰۸۰ق ازدواج کرد اما صاحب فرزندی نشد. خانه او در دهلی محل تجمع یاران شاعر بود و نخستین هسته مجالس «بیدل‌خوانی» را تشکیل می‌داد. او در اواخر عمر به‌دنبال قتل محمدفرخ‌سیر (از حاکمان حامی وی) به لاهور گریخت و نزدیک دو سال در آنجا زیست و سپس به دهلی بازگشت. بیدل در بیشتر قالب‌های شعر فارسی طبع‌آزمایی کرده و شمار ابیات غزلیات او بالغ بر ۳۵ هزار بیت است. مثنوی‌هایش حدود ۲۴ هزار بیت و ابیات قصاید، ترکیب‌بندها و رباعیاتش نیز به ۱۱ هزار بیت می‌رسد. از آثار منظوم او می‌توان به دیوان غزلیات، مثنوی‌های «محیط اعظم»، «طلسم حیرت»، «طور معرفت» و «عرفان» و از آثار منثور به «چهار عنصر»، «رقعات» و «نکات» اشاره کرد. وی سرانجام در چهارم صفر ۱۱۳۳ق در دهلی درگذشت و در خانه‌اش به خاک سپرده شد، اما بعداً پیکر او را به محله جغتایی‌های قریه «خواجه رواش» در شمال کابل منتقل کردند.

ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل دهلوی، شاعر و صوفی هندی، در سال ۱۰۵۴ق/ ۱۶۴۴م، در عظیم‌آباد هندوستان (پتنه کنونی)، متولد شد.<ref>ر.ک: جلالی پندری، یدالله، ج13، ص364</ref> پدرش میرزا عبدالخالق، از قبیله برلاس (و به روایتی ارلاس یا ارلات) ترکان جغتایی بود و درعین‌حال که در زمره سپاهیان بود، منشی صوفیانه داشت و به صوفیان «قادریه» هندوستان ارادت می‌ورزید و به توصیه مرشدان خود بود که پسر خویش را همنام شیخ عبدالقادر گیلانی (صوفی مشهور سده‌های ۵ و۶ق) گردانید.<ref> ر.ک: عباسی داکانی، پرویز، ج5، ص132</ref>

بیدل پیش از رسیدن به ۵ سالگی، پدر خویش را از دست داد و نزد مادر به آموختن قرآن و الفبای فارسی پرداخت. پس از یک سال‌ونیم، مادرش نیز از دنیا رفت و سرپرستی او را عمویش، میرزا قلندر که چون برادر فردی سپاهی با خوی درویشی بود، برعهده گرفت. بیدل به سفارش عموی خود به آموختن ادبیات عرب پرداخت، اما چون به ۱۰ سالگی رسید، میرزا قلندر او را از مدرسه بازداشت و برای رهنمونی وی به معرفت حق، او را با خود به حلقه درویشان برد. میرزا قلندر شاعری درس ناخوانده بود که نکته‌سنجی‌های او در شکل‌گیری شخصیت شاعری بیدل بی‌تأثیر نبوده است. بیدل در ۱۰۶۹ق، در ۱۷ سالگی به سپاهیان میرزا عبداللطیف، از امرای شاهزاده شجاع (فرزند شاه جهان)، پیوست، اما در جریان جنگ قدرت میان فرزندان شاه شجاع، بیدل آنان را رها ساخت و همراه میرزا ظریف دایی خود به شهر «کَتَک» (در استان اریسه در شمال هند) رفت و ۴ سال نزد او به سر برد<ref>ر.ک: جلالی پندری، یدالله، ج13، ص364</ref>. میرزا ظریف مردی فاضل بود و فقه، حدیث و عرفان تدریس می‌کرد و برخی از شاعران و صوفیان بزرگ هند، مانند شاه قاسم هواللهی که در تحولات روحی بیدل تأثیر داشتند، به مجلس او رفت‌وآمد می‌کردند. بیدل که از مدتی پیش مطالعه آثار منظوم را شروع کرده و به سرودن شعر پرداخته بود، در این زمان با تخلص «رمزی» حضور خود را در جمع شاعران اعلام کرد. او سرانجام تخلص «بیدل» را برگزید.<ref> ر.ک: عباسی داکانی، پرویز، ج5، ص132</ref>.

میرزا ظریف در ۱۰۷۵ق/۱۶۶۴م، درگذشت و بیدل روانه دهلی شد و در آنجا به حلقه ارادتمندان صوفی دیگری به نام «شاه کابلی» پیوست. <ref>ر.ک: همان، ص364-365</ref> کم‌کم بیدل توجه حکمرانان هندوستان را به خود جلب کرد. در آغاز امیر کامگار خان (فرزند جعفرخان، دایی و وزیر اورنگ زیب)، از بیدل حمایت کرد و چون وی به دکن رفت، بیدل به دربار عاقل خان رازی پیوست<ref>ر.ک: همان، ص365</ref>. بیدل در ۱۰۸۰ق، ازدواج کرد، اما صاحب فرزندی نشد. خانه بیدل در دهلی، محل تجمع یاران شاعر او بود و از «سر شام» تا «نیمه‌شب» ابتدا بیدل و سپس دیگران اشعار خود را می‌خواندند. گفته‌اند که بزرگان شهر نیز در این مجلس حضور می‌یافتند و بیدل اشعار خود را با صلابت و مهابت می‌خوانده است. همچنین در شعرخوانی‌های این مجلس نسبت به اقتفا و انتقاد دیگران از اشعار خود تعصب می‌ورزید. ظاهراً این مجلس نخستین هسته مجالس «بیدل خوانی» را تشکیل می‌دهد. بیدل تا پایان عمر در آن خانه به رفاه می‌زیست و سرگرم فراهم آوردن آثار منظوم و منثور خود بود. او در همین ایام درخواست بهادرشاه را برای سرودن «شاهنامه گورکانی» نپذیرفت؛ چه، این امر را با روحیه درویشی خود ناسازگار می‌دید. بیدل در اواخر عمر به هنگام قتل محمدفرخ سیر (۱۱۳۱ق) که از حکمرانان حامی او بود، شعری سرود و سپس از بیم آزار دشمنان حاکم مقتول به لاهور گریخت و نزدیک به دو سال در آن شهر زیست و پس از پایان حکومت شورشیان به دهلی بازگشت.<ref>ر.ک: همان، ص365</ref>

# «نکات»<ref>ر.ک: همان، ص367-68</ref>.<ref> ر.ک: عباسی داکانی، پرویز، ج5، ص134-135</ref>

#جلالی پندری، یدالله، «دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی»، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1383.