مفهوم التقوی في القرآن و الحدیث
مفهوم التقوى في القرآن و الحديث: دراسة مصطلحية و تفسير موضوعي، اثر محمد بوزی (معاصر)، پژوهشی جامع درباره مفهوم «تقوا» در قرآن کریم و احادیث نبوی است که با استفاده از روش اصطلاحشناسی و تفسیر موضوعی، به تبیین ابعاد مختلف این مفهوم میپردازد.
| مفهوم التقوی في القرآن و الحدیث | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | بوزی، محمد (نويسنده) |
| عنوانهای دیگر | دراسة مصطلحیة و تفسیر موضوعي |
| ناشر | دار السلام ** مؤسسة البحوث و الدراسات العلمیة |
| مکان نشر | مصر - قاهره ** مغرب - فاس |
| سال نشر | 1432ق - 2011م |
| چاپ | 1 |
| شابک | 978-977-342-953-9 |
| موضوع | تقوا,جنبه های قرآنی تقوا,احادیث تقوا |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | BP ۲۵۰ / ۵۵ / ب ۹ م ۷ |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
انگیزه نگارش
نویسنده، انگیزه خود از تألیف این کتاب را در دو بخش اصلی بیان کرده است: نخست، انگیزه علمی که شامل اشتیاق به یادگیری و مشارکت در پروژه بزرگ «فرهنگ تاریخی اصطلاحات علمی» زیر نظر استاد «الشاهد البوشیخی» و دستیابی به فهم دقیق و صحیح از مفاهیم قرآنی است. دوم، انگیزه تربیتی و تبلیغی که هدف آن ارائه خدمتی علمی به دانشجویان علوم قرآنی و معارف اسلامی برای تسهیل در امر تفسیر و تدبر در آیات الهی میباشد[۱].
ساختار
کتاب از یک مقدمه، دو باب اصلی (باب اول، شامل نُه فصل در حوزه مطالعه اصطلاحشناختی و باب دوم، شامل هفت فصل در حوزه تفسیر موضوعی) و یک خاتمه تشکیل شده است.
سبک نگارش
ویژگیهای اصلی روششناسی و سبک نگارش نویسنده را میتوان در موارد زیر تبیین کرد:
- بهکارگیری روش اصطلاحشناختی (منهج الدراسة المصطلحية): نویسنده تصریح میکند که روش برگزیده او در این پژوهش، دقیقاً همان روشی است که استادش، دکتر «الشاهد البوشیخی» طراحی کرده و در «معهد الدراسات المصطلحية» تدریس میشود. این روش بهعنوان ابزاری برای دستیابی به فهم صحیح و دقیق از الفاظ کتاب الله و مشارکت در پروژه بزرگ «معجم تاریخی اصطلاحات علمی» بهکار گرفته شده است[۲].
- رویکرد توصیفی - تحلیلی مبتنی بر استقرا، تحلیل و ترکیب: سبک نگارش و پردازش مطالب در این کتاب، «وصفی - تحلیلی» است. نویسنده کار خود را بر سه پایه استوار کرده است: ابتدا استقرا (گردآوری تمام دادهها و متون مربوط به تقوا)، سپس تحلیل (واکاوی و کالبدشکافی متون) و در نهایت ترکیب (نظم بخشیدن به نتایج برای ارائه یک مفهوم واحد و منسجم)[۳].
- پیروی از مراحل پنجگانه علمی (أركان الدراسة المصطلحية): مطالب کتاب در یک ساختار نظاممند و در قالب پنج مرحله اصلی و مترابط تدوین شده است که نویسنده آنها را «ارکان مطالعه اصطلاحشناختی» نامیده و در فصل دوم باب اول، بهصورت مفصل آن را شرح داده است[۴].
اهمیت کتاب
- نوآوری در روش: استفاده از متدولوژی دقیق «دراسة مصطلحية» برای بازخوانی مفاهیم بنیادین اسلامی.
- جامعیت منابع: بررسی همزمان قرآن کریم و احادیث صحیح نبوی برای ارائه تصویری کامل از مفهوم تقوا[۵].
گزارش محتوا
در مقدمه، ابتدا موضوع بحث تبیین گردیده[۶] و سپس ضمن اشاره به انگیزه نگارش[۷] و روش بحث[۸]، محتوای ابواب و فصول کتاب، تشریح[۹] و در نهایت، مشکلات پیش روی نویسنده، بیان شده است[۱۰].
باب اول کتاب، که به «مطالعه اصطلاحشناختی مفهوم تقوا» (الدراسة المصطلحیة لمفهوم التقوی) اختصاص دارد، در نُه فصل به شرح زیر عرضه شده است: فصل اول (اصطلاح قرآنی و تلاش دانشمندان در بازخوانی آن): نویسنده در این فصل به تبیین مفهوم «اصطلاح قرآنی» میپردازد و آن را «هر واژه قرآنی که تعبیر از یک مفهوم قرآنی نماید»، میخواند[۱۱]. وی اهمیت اصطلاحات قرآنی در مطالعات اسلامی را از این جهت میداند که اصطلاح قرآنی، «مفتاح المفاتيح» است؛ چراکه اصطلاحات عام، کلیدهای علومند و ازآنجاکه قرآن اصل و علم العلوم است، پس اصطلاح آن، کلید کلیدهاست[۱۲]. در ادامه، نویسنده سیر تاریخی تلاشهای لغتشناسان متقدم (مانند صاحبان کتابهای معاني القرآن) [۱۳]، اصولیون و فقها[۱۴]، متکلمان[۱۵]، مفسران و... را در تبیین این واژگان بررسی کرده و به مکاتب معاصر همچون «مدرسه المنار» (عبده و رشید رضا)[۱۶] و «مدرسه بیانی» (امین الخولی و عائشه عبدالرحمن)[۱۷] و رویکردهای اصلاحی آنان در فهم مفاهیم قرآنی میپردازد.
فصل دوم (روششناسی مطالعه اصطلاحشناختی مفاهیم قرآنی): این فصل، به تشریح دقیق روش تحقیق کتاب اختصاص دارد که بر پایه مکتب استاد «الشاهد البوشیخی» بنا شده است[۱۸]. نویسنده، مراحل پنجگانه این روششناسی را چنین تبیین میکند:
- آمارگیری (الإحصاء): جمعآوری تمامی مشتقات واژه، تمام ترکیبهایی که مفهوم واژه (نه لفظ آن) در آن آمده و همه قضایایی که مندرج در تحت مفهوم آن واژهاند.
- پژوهش فرهنگنامهای و لغوی (الدراسة المعجمية): ریشهشناسی واژه.
- مطالعه متنی (الدراسة النصية): بررسی واژه در سیاق آیات و احادیث.
- مطالعه مفهومی (الدراسة المفهومية): استخراج عناصر معنایی.
- ارائه اصطلاحی (العرض المصطلحي): کیفیتی که شایسته است عرضه شود و بر پایه آن چکیده پژوهش پیرامون اصطلاح و نتایج آن، تحریر گردد[۱۹].
مبحث چهارم این فصل، با عنوان «تطبيقاته في البحوث الجامعية»، به بررسی کاربردهای این روش در پژوهشهای دانشگاهی اختصاص دارد. نویسنده در این بخش، نشان میدهد که روش «مطالعه اصطلاحشناختی» تنها یک تئوری نیست، بلکه در آثار علمی متعددی به ثمر نشسته است. نمونههایی از پژوهشهای انجامشده (المطلب الأول)[۲۰]، جایگاه روش در این پژوهشها (المطلب الثاني) [۲۱] و دستاوردهای روششناختی از خلال نتایج پژوهشها (المطلب الثالث)[۲۲]، موضوعات مطرحشده در این مبحث است. نویسنده در پایان این مبحث، چکیده فصل مزبور (فصل دوم) و نتایج آن را بیان کرده است[۲۳]. البته ایشان شیوه چکیدهنویسی را در پایان همه فصلهای کتاب ادامه داده است.
فصل سوم که به بررسی «پیشینه پژوهشها درباره موضوع تقوا» (الدراسات السابقة حول موضوع التقوى) اختصاص یافته، در دو مبحث اصلی به شرح زیر تنظیم شده است: مبحث اول: تقوا در مطالعات تراثی (التقوى في الدراسات التراثية): این مبحث به واکاوی جایگاه تقوا در آثار دانشمندان متقدم در سه حوزه میپردازد:
- تقوا در مطالعات قرآنی (الدراسات القرآنية)، شامل تقوا در کتب غريب القرآن و معاني القرآن[۲۴]، تقوا در کتب وجوه و نظایر (مانند «الوجوه و النظائر» مقاتل بن سلیمان)[۲۵]، تقوا در معاجم خاص (فرهنگنامههای الفاظ قرآن، مثل «مفردات» راغب اصفهانی) [۲۶] و تقوا در کتب تفسیر[۲۷].
- تقوا در مطالعات صوفیه (الدراسات الصوفية): نویسنده، معتقد است صوفیه بیشترین توجه را به جنبههای تربیتی و قلبی تقوا داشتهاند؛ مانند:
- حارث محاسبی: وی در کتاب «الرعاية لحقوق الله»، مفصلا از اهمیت تقوا، مقام متقین و... سخن گفته است[۲۸].
- امام قشیری: وی در «رساله قشیریه»، بعد از تعریف تقوا، آن را در سه مرتبه (تقوای عامه یا دوری از شرک، تقوای خاصه یا دوری از گناهان و تقوای اولیاء یا دوری از توسل به افعال) دستهبندی کرده است[۲۹].
- امام غزالی: وی در کتاب «منهاج العابدين»، مفصلا از اهمیت تقوا، خصال متقین، راههای رسیدن به تقوا و... بحث کرده است[۳۰].
- تقوا در کتب حدیثی (المدونات الحديثية): در کتب اصول حدیثی (مانند صحاح و سنن و...)، برای تقوا معمولاً باب مستقلی باز نشده است؛ این، در حالی است که در شروح اصول مزبور، بابی مستقل برای آن، گشوده شده است[۳۱].
در مبحث دوم، با عنوان تقوا در مطالعات نوین (التقوى في الدراسات الحديثة)، نویسنده، پژوهشهای معاصر را در دو گروه دستهبندی میکند:
- مطالعات اخلاقی تقلیدی و مرسوم (دراسات أخلاقية تقليدية): این آثار، بیشتر با رویکرد وعظ و خطابه نگاشته شدهاند و فاقد استقرای تام آیات هستند[۳۲].
- مطالعات نوین استقرایی (دراسات حديثة استقرائية): این پژوهشها سعی کردهاند از روشهای آماری و تحلیلی مدرن استفاده کنند[۳۳].
فصل چهارم در سه مبحث، به «مطالعه لغوی و اصطلاحشناختی تقوا» اختصاص دارد: مبحث اول: معناشناسی لغوی (الدلالة اللغوية): این مبحث، به ریشهشناسی واژه تقوا و سیر تحول آن از یک معنای فیزیکی به یک مفهوم انتزاعی میپردازد[۳۴]. مبحث دوم: معناشناسی اصطلاحی و شرعی (الدلالة الاصطلاحية/الشرعية): در این بخش، تطور مفهوم تقوا در نگاه نخستین پیروان اسلام و دانشمندان دورههای بعد بررسی شده است[۳۵]. مبحث سوم: آمارگیری، دستهبندی و تعریف نهایی (إحصاء و تصنيف و تعريف): این مبحث، شامل دادههای کمی و کیفی تقوا در قرآن و حدیث و نتیجهگیری نهایی از مطالعه اصطلاحشناختی آن است[۳۶].
فصل پنجم (ویژگیها و اوصاف اصطلاح تقوا در قرآن و حدیث): این فصل در دو مبحث، به تحلیل کیفی و جایگاه تقوا در منظومه وحی اختصاص دارد: مبحث اول (ویژگیهای ساختاری): بررسی حجم و شکل ورود تقوا در حوزههای مختلف (عبادات، معاملات، جهاد و غیره) و توزیع آن در سورههای مکی و مدنی[۳۷]. مبحث دوم: اوصاف بنیادین تقوا مانند بهترین توشه (خير الزاد) و...[۳۸].
فصل ششم (روابط اصطلاحی تقوا در قرآن و حدیث): این فصل، در دو مبحث به شبکه مفاهیم همسو و متضاد با تقوا میپردازد: مبحث اول: مفاهیم هماهنگ (المتآلفة): تبیین پیوند تقوا با ایمان (بهعنوان زیربنا)، صدق (راستی درونی)، علم و عقل (بهعنوان منشأ بصیرت) و...[۳۹]. مبحث دوم (مفاهیم متضاد): تقابل تقوا با رذایلی مانند فسق، فجور و فساد و...[۴۰].
فصل هفتم (ضمائم اصطلاح تقوا): این فصل، به کلماتی میپردازد که در متن وحی به واژه تقوا ضمیمه میشوند تا جهتگیری آن را مشخص کنند؛ مانند حق تقاته[۴۱]، لباس التقوی[۴۲]، تقوی القلوب[۴۳]، كلمة التقوی[۴۴]، تقواهم[۴۵]، تقواها[۴۶]، تقوی الله و اتقاء الله[۴۷] و أهل التقوی[۴۸].
فصل هشتم (مشتقات فعلی اصطلاح تقوا): به تحلیل دستوری و آماری مشتقات فعلی تقوا، در سه حالت فعل ماضی[۴۹]، مضارع[۵۰] و امر[۵۱] میپردازد که نشاندهنده پویایی این مفهوم است.
فصل نهم (مشتقات اسمی اصطلاح تقوا): این فصل، مشتقات تقوا را در صیغه مصدر[۵۲]، در اسم فاعل[۵۳]، در صفت مشبهه[۵۴] و در اسم تفضیل[۵۵] مورد بحث و بررسی قرار داده است.
باب دوم کتاب با عنوان «قضايا التقوی في إطار التفسير الموضوعي» (مسائل تقوا در چارچوب تفسیر موضوعی)، به بررسی جایگاه و نقش تقوا در نظامهای مختلف زندگی اسلامی میپردازد. این بخش، شامل هفت فصل زیر است: فصل اول (جایگاه تقوا در منظومه مفاهیم اعتقادی): این فصل در سه مبحث، به بررسی نسبت تقوا با ارکان سهگانه دین و مراتب آن میپردازد:
- تقوا و مفاهیم بنیادین: بررسی جایگاه تقوا در میان مفاهیم اسلام، ایمان و احسان و تبیین اینکه تقوا مرتبهای عالی از هریک از این مفاهیم است[۵۶].
- درجات تقوا: تبیین درجات تقوا بر اساس آیات قرآن، از جمله اجتناب از محرمات (کفر، بدعت، گناهان کبیره و صغیره) و رسیدن به مرتبه ورع یا پرهیز از شبهات[۵۷].
- تقوا و جزا: ارتباط تقوا با مفاهیم پاداش اخروی، توصیف بهشت و ویژگیهای متقین در آن[۵۸].
فصل دوم (جایگاه تقوا در منظومه عبادات): در این فصل، در مباحث زیر، نقش تقوا بهعنوان روح و غایت عبادات بررسی شده است:
- اخلاص: پیوند میان تقوا و اخلاص در عبادت[۵۹].
- نماز: جایگاه تقوا در تأسیس مساجد، اقامه نماز و محافظت بر آن[۶۰].
- زکات و انفاق: نقش تقوا در پرداخت زکات و انفاقهای داوطلبانه[۶۱].
- روزه و حج: تبیین روزه بهعنوان عبادتی برای رسیدن به تقوا و نقش تقوا بهعنوان بهترین توشه در سفر حج و غایت نهایی آن[۶۲].
فصل سوم (جایگاه تقوا در منظومه عادات): این فصل، در مباحث زیر، به نقش تقوا در جنبههای رفتاری و روزمره زندگی میپردازد:
- تقوا در خوراکیها و آشامیدنیها: التزام به حلال و اجتناب از محرمات و مسکرات و...[۶۳].
- تقوا در پوشش و زینت: بررسی نقش تقوا در لباس و زینت مردان و زنان[۶۴].
فصل چهارم (جایگاه تقوا در منظومه معاملات): این فصل در مباحث زیر، به نقش تقوا در روابط اجتماعی و حقوقی میان افراد اختصاص دارد:
- تقوا در روابط خانوادگی: تقوا در تأسیس علقه زوجیت، حسن معاشرت، حقوق فرزندان و حتی در زمان طلاق و عده[۶۵].
- تقوا در کیفرها و قصاص: نقش تقوا در اجرای قصاص و عقوبات شرعی[۶۶].
- تقوا در معاملات مالی: تقوا در خرید و فروش، مستندسازی بدهیها و تعامل با رهن[۶۷].
فصل پنجم (جایگاه تقوا در سیاست شرعی): مباحث کلان حاکمیتی و روابط بینالملل در مباحث این فصل بررسی شده است:
- تقوا در حکمرانی (امارت): تقوا بهعنوان اساس عدالت حاکم و شرط طاعت کارگزاران[۶۸].
- تقوا در معاهدات: شروط معاهدات در اسلام و ضرورت وفای به آنها بر اساس تقوا[۶۹].
- تقوا در جهاد: جایگاه تقوا در جهاد و معرفی آن بهعنوان سلاح مجاهدان[۷۰].
فصل ششم (جایگاه تقوا در منظومه مفاهیم اخلاقی): این فصل در مباحث زیر، به پیوند تقوا با ملکات اخلاقی میپردازد:
- ایمان و عمل صالح[۷۱].
- حسن خلق: ارتباط تقوا با اخلاق نیکو و نقش آن در تزکیه نفس[۷۲].
- پایه اخلاق: معرفی تقوا بهعنوان رکن و اساس منظومه اخلاقی در قرآن و سنت نبوی[۷۳].
فصل هفتم (تقوا و تربیت): این فصل، جنبههای کاربردی و آموزشی تقوا را در مباحث زیر، مد نظر قرار داده است:
پانویس
- ↑ ر.ک: مقدمه، ص10
- ↑ ر.ک: همان
- ↑ ر.ک: همان
- ↑ ر.ک: همان
- ↑ ر.ک: همان، ص11
- ↑ ر.ک: همان، ص9
- ↑ ر.ک: همان، ص10
- ↑ ر.ک: همان، ص10-12
- ↑ ر.ک: همان، ص13
- ↑ ر.ک: همان، ص14
- ↑ ر.ک: متن کتاب، ص19
- ↑ ر.ک: همان، ص21
- ↑ ر.ک: همان، ص22
- ↑ ر.ک: همان
- ↑ ر.ک: همان، ص23
- ↑ ر.ک: همان، ص32
- ↑ ر.ک: همان، ص34
- ↑ ر.ک: همان، ص55-61
- ↑ ر.ک: همان، ص61-66
- ↑ ر.ک: همان، ص69
- ↑ ر.ک: همان، ص70
- ↑ ر.ک: همان، ص71
- ↑ ر.ک: همان، ص74
- ↑ ر.ک: همان، ص75
- ↑ ر.ک: همان، ص76
- ↑ ر.ک: همان، ص77
- ↑ ر.ک: همان، ص79
- ↑ ر.ک: همان، ص81
- ↑ ر.ک: همان، ص81-82
- ↑ ر.ک: همان، ص82
- ↑ ر.ک: همان، ص84-85
- ↑ ر.ک: همان، ص86
- ↑ ر.ک: همان، ص89
- ↑ ر.ک: همان، ص97-99
- ↑ ر.ک: همان، ص104-111
- ↑ ر.ک: همان، ص112-125
- ↑ ر.ک: همان، ص129-132
- ↑ ر.ک: همان، ص134
- ↑ ر.ک: همان، ص144-204
- ↑ ر.ک: همان، ص208-220
- ↑ ر.ک: همان، ص224
- ↑ ر.ک: همان، ص228
- ↑ ر.ک: همان، ص231
- ↑ ر.ک: همان، ص236
- ↑ ر.ک: همان، ص240
- ↑ ر.ک: همان، ص241
- ↑ ر.ک: همان، ص243
- ↑ ر.ک: همان، ص245
- ↑ ر.ک: همان، ص249
- ↑ ر.ک: همان، ص261
- ↑ ر.ک: همان، ص287
- ↑ ر.ک: همان، ص331
- ↑ ر.ک: همان، ص336
- ↑ ر.ک: همان، ص353
- ↑ ر.ک: همان، ص356
- ↑ ر.ک: همان، ص372-382
- ↑ ر.ک: همان، ص383-404
- ↑ ر.ک: همان، ص406-412
- ↑ ر.ک: همان، ص413-416
- ↑ ر.ک: همان، ص416-419
- ↑ ر.ک: همان، ص420-422
- ↑ ر.ک: همان، ص423-430
- ↑ ر.ک: همان، ص431-436
- ↑ ر.ک: همان، ص436-442
- ↑ ر.ک: همان، ص444-448
- ↑ ر.ک: همان، ص450-453
- ↑ ر.ک: همان، ص453-459
- ↑ ر.ک: همان، ص461
- ↑ ر.ک: همان، ص464
- ↑ ر.ک: همان، ص467
- ↑ ر.ک: همان، ص476
- ↑ ر.ک: همان، ص477
- ↑ ر.ک: همان، ص483
- ↑ ر.ک: همان، ص491
- ↑ ر.ک: همان، ص495
- ↑ ر.ک: همان، ص501
منابع مقاله
مقدمه و متن کتاب.