فارقی، سعید بن سعید

ابوالقاسم سعید بن سعید فارقی (متوفای ۳۹۱ق)، نحوی، ادیب و نویسنده برجسته سده چهارم هجری بود. او در نحو و زبان عربی تبحر داشت و از شاگردان علی بن عیسی ربعی و ابن خالویه به شمار می‌رفت. فارقی با تألیف آثاری چون «تقسیمات العوامل و عللها» و «تفسير المسائل المشکلة في أول المقتضب» در علم نحو، و نیز اشعاری که از او بر جای مانده، از چهره‌های شناخته‌شده ادبیات عربی در عصر خود بود. وی سرانجام در قاهره به قتل رسید.

ابوالقاسم سعید بن سعید فارقی
نام کامل	سعید بن سعید فارقی
نام‌های دیگر	ابوالقاسم
نسب	فارقی
نام پدر	سعید
ولادت	نامشخص (پیش از ۳۵۰ق)
محل تولد	فارق (شمال بین‌النهرین)
محل زندگی	حلب، قاهره
رحلت	جمادی‌الاولی ۳۹۱ق (۱۰۰۱م)
شهادت	کشته شد
مدفن	بستان الخندق، قاهره
دین	اسلام
پیشه	نحوی، ادیب، نویسنده
اطلاعات علمی
درجه علمی	از برجستگان نحو و عربیت در عصر خود
علایق پژوهشی	نحو، ادبیات عربی
اساتید	علی بن عیسی ربعی ابن خالویه
شاگردان	عبدالعزیز بن محمد بن عبدویه شیرازی حسن بن محمد خلال حافظ
برخی آثار	تقسیمات العوامل و عللها في النحو تفسير المسائل المشکلة في أول المقتضب

نام و نسب

ابوالقاسم سعید بن سعید فارقی است. نسبت «فارقی» به منطقه «فارق» (از نواحی شمال بین‌النهرین) بازمی‌گردد.

ولادت

تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است، اما با توجه به فعالیت علمی او در نیمه دوم سده چهارم هجری، احتمالاً در اوایل این سده (حدود ۳۳۰-۳۵۰ق) متولد شده است.

تحصیلات و اساتید

فارقی علوم ادبی و نحوی را نزد استادان برجسته عصر خود فراگرفت. از جمله اساتید او:

• علی بن عیسی ربعی – که نحو را نزد او آموخت
• ابن خالویه (حسین بن احمد بن خالویه) – از او حدیث شنید

شاگردان

از جمله کسانی که از او روایت کرده و نزد او دانش آموخته‌اند:

• عبدالعزیز بن محمد بن عبدویه شیرازی – که کتاب «تقسیمات العوامل» را بر او خواند
• حسن بن محمد خلال (حافظ) – که از او روایت کرده است

ویژگی‌های علمی

فارقی در علم نحو و زبان عربی بسیار توانا و برجسته بود. یاقوت حموی او را «بارع در نحو و عربیت، ادیبی فاضل» توصیف کرده است.

شعر

از فارقی اشعاری بر جای مانده است که نشان‌دهنده ذوق ادبی اوست:

من آنسته البلاد لم يرم		منها ومن أوحشته لم يقم
ومن يبت والهموم قادحة		في صدره بالزناد لم ينم

ترجمه:

«هر کس که آبادی‌ها او را آرامش بخشد، از آنها بیرون نمی‌رود؛ و هر کس که ویرانی‌ها او را آزار دهد، در آنجا اقامت نمی‌گزیند. و هر کس که شب را با اندوه‌هایی که در سینه‌اش چون آتش می‌جوشد به سر برد، هرگز به خواب نمی‌رود.»

وفات

ابوالقاسم سعید بن سعید فارقی در روز جمعه، هفتم جمادی‌الاولی سال ۳۹۱ هجری قمری (۱۰۰۱ میلادی) در قاهره به قتل رسید. او در «موکب» (هیأتی که خلیفه فاطمی یا حاکم مصر در آن حضور داشت) کشته شد و در «بستان الخندق» به خاک سپرده شد. مکان قتل او پس از مغرب در نزدیکی بستان الخندق در قاهره بود.

آثار

از ابوالقاسم سعید بن سعید فارقی دو اثر مهم در علم نحو بر جای مانده است:

• تقسیمات العوامل و عللها في النحو – کتابی در باب عوامل نحوی و علل آن
• تفسیر المسائل المشکلة في أول المقتضب للمبرد – شرح و تفسیر مسائل دشوار ابتدای کتاب «المقتضب» اثر مبرد

منابع مقاله

• یعقوب، امیل، المعجم المفصل في اللغويين العرب، بیروت: دار الکتب العلمية، ۱۴۱۸ق، ج1
• یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، بیروت: دار الغرب الإسلامي، ۱۹۹۳م، ج3
• بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین: اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، ج1، بیروت: دار إحياء التراث العربي، ۱۹۵۱م
• ابن عدیم، عمر بن احمد، بغیة الطلب في تاریخ حلب، بیروت: دار الفکر، ج9
• صفدی، خلیل بن ایبک، الوافي بالوفيات، بیروت: دار النشر فرانز شتاينر، ۱۳۸۱ق، ج15
• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، ج3، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م،

وابسته‌ها

تفسير المسائل المشکلة في أول المقتضب