المعین علی معجم رجال الحدیث
المعين على معجم رجال الحديث، اثر سید محمدجواد حسینی بغدادی (معاصر) فهرستی علمی، تکمیلی و آماری است بر کتاب «معجم رجال الحديث» مرحوم آیتاللهالعظمی سید ابوالقاسم خویی (1317-1413ق)، که به شناسایی دقیق، تطبیق عناوین و بررسی وضعیت وثاقت راویان کتب اربعه شیعه میپردازد.
| المعین علی معجم رجال الحدیث للمرجع الدیني الکبیر آیة الله العظمی السید ابو القاسم الموسوی الخوئی قدس سره الشریف | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | خوئی، ابوالقاسم (نويسنده) حسینی بغدادی، محمد جواد (نویسنده) |
| عنوانهای دیگر | معجم الرجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه. فهرست |
| ناشر | آستان قدس رضوی. بنياد پژوهشهای اسلامى |
| مکان نشر | ایران - مشهد مقدس |
| سال نشر | 1386ش - 1428ق - 2007م |
| چاپ | 2 |
| شابک | 978-964-971-173-7 |
| موضوع | حدیث - علم الرجال - خویی، ابو القاسم، 1278 - 1371. معجم الرجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه - فهرستها - محدثان شیعه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | /خ9 م6073 114 BP |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
ساختار
کتاب در یک جلد تنظیم شده است که محتوای آن بر اساس حروف الفبای نام راویان، همراه با کدهای ارجاعی به متن اصلی معجم و علائم اختصاری برای نام معصومین(ع) دستهبندی گشته است.
ویژگیها و مزایای کتاب
مهمترین مزایا و ویژگیهای کتاب، به شرح زیر است:
- این اثر ارزشمند - علاوه بر آنچه در «معجم رجال الحديث» آمده - شامل اکثر مطالبی است که مرحوم مامقانی ذکر نموده و همچنین آنچه در «روضة المتقين» آمده است؛ این ویژگی را میتوان بهوضوح در «الفهرس العلمي» (فهرست علمی) در انتهای کتاب، مشاهده کرد.
- کتاب شامل یک فهرست علمی برای تراجم عناوین راویان کتب اربعه است که تا به امروز بینظیر بوده است؛ این فهرست بر اساس رهنمودهای میرزا علی فلسفی تنظیم شده است.
- در این کتاب برای اولین بار، تعداد راویان کتب اربعه مشخص شده که با تکیه بر یک روش علمی آماری، تعداد آنها تقریباً به سههزاروهفتصد راوی و تعداد عناوینشان تقریباً به شش هزار عنوان میرسد.
- عناوین ترجمهشده در «المعين» با خودِ عناوین کتب اربعه مطابقت کامل دارد و دقیقاً از آنها پیروی میکند؛ این ویژگی اگرچه در «معجم» آشکار بود، اما در «المعين» واضحتر است و نزدیک به چهارصد عنوان را به عناوین برجسته در معجم افزوده است.
- پس از اتمام چاپ کتاب، بر تحقیق و دقت در عناوین مجهول باقیمانده از کتب اربعه تمرکز شد، تا جایی که دهها مورد از آنها با ادله و براهین قطعی شناسایی شدند و با این کار بر استنباطات «المعين» افزوده شد.
- این کتاب با روشی نو، علمی و آماری تدوین شده است؛ نویسنده غالباً به سهوهای واقعشده در «معجم» اشاره نکرده، بلکه برای قدردانی از تلاش مصنف آن، بر جنبههای نیکو، زیبا و فوقالعاده «معجم رجال الحديث» تأکید کرده است[۱].
گزارش محتوا
در مقدمه چاپ دوم، مؤلف به بیان مزایا و ویژگیهای این اثر پرداخته است[۲]
بخشی ازکتاب به تبیین رموز و علائم اختصاری اختصاص یافته است تا خواننده بتواند بهراحتی با متن ارتباط برقرار کند. در این بخش، حروف اختصاری برای نامهای معصومین(ع) تعریف شده است؛ برای نمونه علامت (ل) برای پیامبر اکرم(ص)، (ی) برای امام علی(ع) و (مه) برای امام مهدی(عج) بهکار رفته است. همچنین در این قسمت، نحوه شمارهگذاریها و ارجاعات توضیح داده شده است و بیان شده که هر شمارهای نشانگر چیست؛ مثلا شماره چسبیده به عنوان، نشاندهنده شماره ترجمه آن راوی در کتاب معجم آیتالله خویی است[۳].
در گزارش محتوای تفصیلی که با حروف «آ» آغاز میشود، مؤلف به بررسی دقیق مصادیق راویان میپردازد. در این بخش، راویانی نظیر «آدم ابوالحسین اللؤلؤی»، «آدم بن اسحاق»، «آدم بن علی» و «آدم والد محمد بن آدم»[۴] ذکر شدهاند و وضعیت وثاقت یا جهالت آنها بر اساس منابع رجالی بررسی شده است.
بخشهای بعدی کتاب که شامل حروف «ا»، «ب»، «ت» و «ث» است، با همان دقت علمی به معرفی راویانی، چون: «ابان»، «بحر السقاء»[۵]، «برید بن معاویه»[۶] و «ثابت بن دینار» (ابوحمزه ثمالی)[۷] میپردازد. مؤلف در این بخشها، تعداد روایات هر فرد در کتب اربعه را استخراج کرده و به ذکر طبقه روایی و اینکه از اصحاب کدام امام بوده و...، پرداخته است.
در بخش مربوط به حرف «جیم»، راویانی مانند «جابر بن عبدالله انصاری»[۸] و «جعفر بن محمد بن حکیم»[۹] مورد بررسی قرار گرفتهاند. نویسنده در اینجا بهتفصیل درباره جلالت مقام جابر و حضور او در طبقات مختلف روایی سخن گفته و اشتراکهای اسمی در مورد افرادی نظیر «جعفر» را با استناد به قرائن روایی و طبقات راویان بازشناسی کرده است. این بخش بهخوبی توانسته است ابهامات ناشی از تعدد عناوین مشابه را با تکیه بر روشهای آماری و تحلیل متن روایات برطرف کند[۱۰].
بخش مفصلی از کتاب به حرف «حاء» اختصاص دارد که شامل اسامی برجستهای چون «حسن بن محبوب»[۱۱] و «حسین بن سعید»[۱۲] است. مؤلف در این قسمت، ضمن بررسی وثاقت این افراد، به تحلیل دقیق جریانات روایی و مشایخ آنها میپردازد. برای مثال، در مورد «حسن بن محبوب»، به جایگاه او در میان اصحاب اجماع و تعداد زیاد روایاتش اشاره شده و تفاوتهای موجود در نسخههای مختلف کتب حدیثی درباره طرق او واکاوی شده است[۱۳].
این بخش تا صفحات پایانی کتاب ادامه یافته و بر همین اساس، در سایر حروف الفبا، به بررسی جزئیات اسناد روایی مرتبط با این نامها میپردازد.
در پایان، پس از بررسی مطالب و محتوای مطرحشده در کتاب، میتوان چنین گفت که این اثر با ساختاری منسجم، به دنبال رفع گرههای رجالی در اسناد کتب اربعه است و با ارائه آمارهای دقیق، فهم بهتری از «معجم رجال الحديث» فراهم میآورد. کتاب با استفاده از علائم راهنما، میان منابع مختلف رجالی و حدیثی پیوند برقرار کرده است.
پانویس
منابع مقاله
مقدمه و متن کتاب.