مغازي سيدنا محمد صلی‌الله‌عليه‌وسلم

مغازي سيدنا محمد(ص)، نوشته ابومحمّد موسى بن عقبة بن ابى‌عیاش قرشى زبیری اسدی مطرقی (متوفی 141ق) است. این کتاب سه‌جلدی فقط درباره مغازی و رخدادهای نظامی دوران زندگی پیامبر(ص) در مدینه است و به همین دلیل، برخلاف کتاب «السيرة النبوية» ابن اسحاق، که یک مجموعه کامل است، به جنگ‌های دوران پس از هجرت و با اشاره به برخی از مسائل پیش از بدر، مانند تغییر قبله می‌پردازد. محمد طبرانی، پژوهش کتاب را انجام داده است.

مغازي سيدنا محمد صلی الله عليه و سلم
پدیدآوران	م‍وس‍ی‌ ب‍ن‌ ع‍ق‍ب‍ه‌ (نويسنده) مطرقی، اسماعیل بن ابراهیم (سایر) طبرانی، محمد ( محقق)
عنوان‌های دیگر	المغازي النبوية
ناشر	مؤسسة‌ النصر
مکان نشر	مغرب - فاس
سال نشر	1444ق - 2023م
چاپ	1
شابک	‎978-9920-9254-8-8
موضوع	محمد (ص)، پیامبر اسلام، 53 قبل از هجرت - 11ق. - غزوات
زبان	عربی
تعداد جلد	3
کد کنگره	6م9م 24/4 BP
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

ساختار

این چاپ، که اثری منقّح از مغازی ابن عقبه است، در سه جلد عرضه شده است؛ جلد نخست، در باره موسی بن عقبه، کتاب و نسخه است. دو جلد دیگر، متن کتاب مغازی است که با تعلیقه‌ها و تخریجات فراوان همراه است. جزء اول و دوم از این نسخه دمشقی مفقود شده و از جزء دهم نیز فقط یک برگ باقی مانده است.

اهمیت کتاب

گفتنی است که ابن عقبه پس از «ابن اسحاق» نفر دوم در مغازی‌نویسی است. در اهمیت کتاب او همین بس که برخی از شخصیت‌های ممتاز جهان اسلام، از آن تمجید کرده‌اند؛ از جمله:

1. شافعی می‌گوید: این اثر باوجود کوچکی و بااینکه برخی از آنچه در کتب دیگر آمده در این نیامده است، صحیح‌ترین کتاب مغازی است».
2. مالک بن انس نیز، که رقیب ابن اسحاق و مورد طعن او در حدیث بود، می‌گوید: «عليك بمغازي الرجل الصالح موسی بن عقبة فإنّها أصحُّ المغازي».
3. بعدها یحیى بن معین هم گفته است: «كتاب موسى بن عقبة عن الزهري أصحُّ الكتب».

کتاب مغازی او شمار فراوانی از محدثانِ تا قرن چهارم و پس از آن را برانگیخته است که مستقیم از کتاب موسی بن عقبه بهره جویند. حتی گفته می‌شود که: «الدُّرر في اختصار المغازي» و «السّيَر» ابن عبدالبر (متوفی463) تلخیص مغازى موسى بن عقبه است. فقرات فراوانى از این کتاب را ابن حجر در «الإصابة» و بیهقى (متوفی 458) در «دلائل النبوة» نقل کرده است. پیش‌تر، بخش مهمی از این کتاب در منابع بعدی به‌ویژه «دلائل النبوة» بیهقی آمده بود و دست‌کم دو بار بر اساس نقل‌های باقی‌مانده، بازسازی و منتشر شد. تا اینکه نسخه دمشقی حاضر، که تا اندازه‌ای کامل است، به دست آمد. بازسازی این نسخه بر اساس منابع کهن، به‌ویژه با رجوع به «دلائل النبوة» انجام یافته است. اصل کتاب، تا قرن دهم هجری در دسترس بوده، اما پس از آن کسی مغازی را ندیده بود.

گزارش محتوا

مجلد اوّل، شرح حال ابن عقبه، ویژگی‌های سیره او، نسخه آن و روش تحقیق مؤلف را در بر دارد که در آن به ویژگی‌های کتاب و اینکه موسی بن عقبه در امتداد کار عروه و زهری پیش رفته است یا خیر، می‌پردازد. همین‌طور از تأثیر این کتاب در علم مغازی و اینکه چه کسانی آن را روایت کرده‌اند و چطور این کتاب سرمشق شماری از سیره‌شناسان بعدی قرار گرفته، سخن رفته است.

مجلد دوم از جزء سوم، با بحث تحویل قبله آغاز می‌شود و با غزوه بدر و نام شهیدانش ادامه می‌یابد. کتاب مغازی موسی بن عقبه به «لوایح» یا لیست‌ها و تسمیه‌ها شُهره است. در جزء چهارم پس از درج نام بقیه شهیدان بدر، نام کشتگان مشرک و فهرست اسیران بدر آمده است و در ادامه، به غزواتی چون «غزوه غطفان»، «مبعث النبي(ص) إلی سفيان بن عبدالله الهُذلي»، سریه «عبدالله بن رواحه»، سریه «حمزه به سیف البحر» و سپس به قصه «عاصم و خُبَیب»، «حدیث اصحاب رجیع» و قصه «سرح المدینه»، پرداخته می‌شود. جزء پنجم درباره «قصة العرنيين»، «بئر معونه» و فهرستی از شهیدان این معرکه است. قصه کعب بن اشرف، مقتل سلام بن ابی‌الحقیق، غزوه ذات السلاسل و شماری از سرایای دیگر نیز در اینجا می‌‎آید. این جزء با بخشی از غزوه احد پایان یافته است. جزء ششم با ادامه اخبار غزوه احد آغاز می‌شود که مهم‌ترین بخش آن، فهرست شهیدان این نبرد است. سپس فهرستی از کشتگان قریش درج شده است. غزوه «بدر الموعد»، «بنی‌النضیر»، «خندق» و بخشی از غزوه «بنی‌قریظه» به‌عنوان بخشی از خندق آمده است.

مجلد سوم با «جزء هفتم» و ادامه غزوه بنی‌قریظه و فهرست شهیدان خندق آغاز می‌شود. سپس به غزوه حدیبیه، حدیث ابی‌بصیر بن اُسید ثقفی و غزوه خیبر می‌پردازد و با قصه «صفیه» بنت حیی بن اخطب پایان می‌یابد. در جزء هشتم، بقیه غزوه خیبر پی ‌گرفته می‌شود. سپس عمره رسول‌الله(ص)، جنگ موته و فهرست شهیدان آن و بخشی از رخدادهای فتح مکه می‌آید. جزء دهم، به بحث فتح مکه پایان می‌دهد. سپس، به غزوه «حنین»، غزوه «طائف»، عمره جعرانه و «حَجة أبي‌بكر بالناس حين بعثه رسول‌الله»، قصّه «اسلام ثقیف»، منهدم‌ کردن بتکده «لات» و در پایان به غزوه تبوک می‌پردازد. جزء یک‌صفحه‌ای دهم نیز رخدادهای «حجة‌الوداع» را در بر دارد.

روش نویسنده

موسی بن عقبه، بیش از همه بر عروة بن زبیر و زهری تکیه کرده و فقط در مواردی خاص، مستقل عمل نموده است. نکته دیگر، رعایت توالی تاریخی است که در نثر عربی با تعابیر «ثم غزا قريشا... ثم غزا...» آمده است. این مغازی در مقایسه با سیره ابن اسحاق، بسیار کم از اسانید بهره جسته است. به نظر مصحح، او از روش محدثان به سمت روش مورخان حرکت کرده تا به ترتیب وقایع تاریخی و نقل آن‌ها در یک «نظم تاریخی» برسد. مرور بر کتاب هم نشان می‌دهد که مطلقا روش سندی در این کتاب جریان نیافته است.

نکته دیگر، توجه موسی بن عقبه به ضبط تاریخ‌ها به شکل دقیق است که نمونه آن در این عبارت‌ها دیده می‌شود: «ذلك في شوّال مِن العام المُقبل من وَقعة بدر» یا «الفتحُ في رمضانَ سنةَ ثمان» که اشاره به فتح مکه است. گاهی او از چیزی که اطلاع ندارد، یا اساسا در اخبار نبوده، این‌گونه می‌نویسد: «و لا يُدری مِن أين بعث رسولُ‌الله ابنَ أُنيس إلی ابن نُبيح». همچنان‌که گاه با تعبیر «يشكّ فيه»، تردید خود را ابراز می‌کند. از دیگر ویژگی‌های ابن عقبه، تهیه لیست‏ها یا به قول مصحح، لوایح است که همان روش «تسمیه‌نگاری» است؛ در اینکه در فلان جنگ چه کسانی حضور داشتند و چند نفر کشته شدند. ابن عقبه، درباره نزول آیات هم در وقایع، گزارش‌هایی دارد و مصحح، لیستی از این موارد را آورده است. در اخبار، محل جغرافیایی حوادث نیز تعیین و معرفی می‏شود. همین‌طور، اشعاری را هم که مناسبت دارد، می‌آورد. مصحح می‌گوید: ما باید سیره عروه و زهری و ابن عقبه را در یک خط ممتد تصور کنیم. اخباری که در سیره عروه شکل گرفته، به همین ترتیب در سیره زهری و ابن عقبه امتداد یافته است. در واقع، موسی بن عقبه، دنباله‌رو مکتب سیره‌نگاری مدینه با محوریت عروه و اصلا نه مکتب مدینه، بلکه مکتب زبیری در سیره است.

مشکل عمده کتاب، روایات مرسل آن است که سندی برایش نیامده است. به نظر مصحح، این امر به‌خاطر فرار از بحث سندی نبوده، بلکه هدفش ترتیب دادن یک کتاب تاریخی منسجم با استفاده از صحیح‌ترین روایات بوده است. مصحح می‌گوید: همین‌که او کتابش را در معرض دید بچه‌ها و نواده صحابه نگاشته و باز هم مورد تأیید بوده و کسی بر او یورش نبرده، نشان از اتقان کار وی دارد‏.

کتاب با درج نه فهرست در آخر جلد سوم، پایان گرفته است‏.

منابع مقاله

1. متن کتاب.
2. جعفریان، رسول، «گزارشی از چاپ سه‌جلدی اخیر مغازی موسی بن عقبه، «مغازي سيدنا محمد(ص)»»، پایگاه کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران:

https://historylib.com/articles/1291