ح‍اوی‌، ای‍ل‍ی‍ا س‍ل‍ی‍م‌

ایلیا سلیم حاوی (۱۹۲۹ - ۲۰۰۰م)، نویسنده، منتقد ادبی و استاد دانشگاه لبنانی بود. او با تألیف ده‌ها جلد کتاب و مقاله در زمینه تاریخ ادبیات عرب (از دوره جاهلی تا معاصر)، نقد تطبیقی، مکاتب ادبی غرب و شرق، تئاتر جهان (از یونان باستان تا بکت و یونسکو) و نیز خلق چندین رمان، چهره‌ای شاخص در جنبش فکری و فرهنگی لبنان در نیمه دوم قرن بیستم به شمار می‌رود. ایلیا حاوی برادر شاعر بزرگ لبنانی، خلیل حاوی (شاعر حماسه‌سرای معاصر عرب) بود و بخش مهمی از آثار خود را به تحلیل شعر و زندگی او اختصاص داد. او سال‌ها استاد ادبیات نمایشی در دانشگاه لبنان بود و تألیف کتاب‌های درسی «المفيد في الأدب العربي» برای مدارس لبنان نیز از خدمات ماندگار اوست.

ایلیا سلیم حاوی
نام کامل	ایلیا سلیم حاوی
نام‌های دیگر	ایلیا الحاوی
نام پدر	سلیم حاوی
ولادت	۱۹۲۹
محل تولد	الشویر، قضاء المتن الأعلى، محافظة جبل لبنان، لبنان، لبنان
رحلت	۲۸ اوت ۲۰۰۰
مدفن	الشویر، لبنان
همسر	سامیه مخائیل صوايا
فرزندان	ليلى، نوال، جمانة، سليم
خویشاوندان	خلیل حاوی (برادر)
مذهب	مسیحی کاتولیک
پیشه	نویسنده، منتقد ادبی، استاد دانشگاه
اطلاعات علمی
اساتید	نایف سمعان نكد گائتان پیکون
برخی آثار	أعلام الشعر العربي القديم والفنون الأدبية الشعر العربي المعاصر المذاهب الشعرية شرح دواوين: الأخطل، أبي تمام، جرير وأبي نواس الدوامة القصر صكوك وشكوك على ضفاف المستنقع نبهان الفن والحياة والمسرح-نظريات ونظرات مدارس النقد الأدبي ومذاهبه فنون الأدب العربي في النقد والأدب نماذج في النقد الأدبي الشاعر القروي رشيد سليم الخوري يوريبيديس والمسرح الإغريقي آيسخيلوس والتراجيديا الإغريقية

ولادت

ایلیا سلیم حاوی در سال ۱۹۲۹ در شهر «الشُوَیر» (Choueir) در قضاء «المتن الأعلى» از استان جبل لبنان به دنیا آمد. پدرش «سلیم حاوی» معمار (مهندس اجرایی) و مادرش «سلیمه عطایا» نام داشت و هر دو از اهالی همان بلده بودند. منطقه الشویر در کوهستان لبنان، خاستگاه بسیاری از اندیشمندان و ادیبان معاصر لبنان بود و این فضای فرهنگی در شکل‌گیری شخصیت ایلیا تأثیر بسزایی داشت. خانواده حاوی دارای پیشینه فرهنگی بودند؛ برادر بزرگتر او «خلیل حاوی» از مشهورترین شاعران معاصر عرب به شمار می‌رود.

تحصیلات

ایلیا حاوی دوران ابتدایی را در الشویر آغاز کرد. ابتدا به «مدرسة المعلّمة مَلَکه» رفت و سپس به «مدرسة مار یوحنّا الصّابغ» (وابسته به پدران باسیلی) در همان شهر منتقل شد. در همین مدرسه بود که با تشویق و راهنمایی استاد و شاعر نامدار «نایف سمعان نكد» (۱۹۰۸-۱۹۵۹) با عمق زبان و ادبیات عرب آشنا شد و سرودن شعر را آغاز کرد. نایف نكد او را با قالب‌های شعری، بحور، قافیه و مضامین کهن آشنا ساخت و شاعران بزرگی چون ابراهیم یازجی، سعید عقل و فوزی معلوف را به او معرفی کرد.

پس از دریافت «شهادة البروفيه» (پایان دوره متوسطه اول)، در «دار المعلمین الابتدائیة» بیروت ثبت نام کرد و در سال ۱۹۴۹ از این مرکز فارغ‌التحصیل شد. سپس به ترتیب موفق به اخذ مدارک زیر گردید: - «بكالوريا التعليم الثانوي» (فرع فلسفه) در سال ۱۹۵۲. - «الإجازة التعليمية في اللغة العربية وآدابها» (کارشناسی زبان و ادبیات عرب) از دانشگاه لبنان در سال ۱۹۵۵. - «شهادة الكفاءة» (کارشناسی ارشد) در همان رشته در سال ۱۹۵۹.

در این سال‌ها با منتقد و نویسنده نامدار فرانسوی «گائتان پیکون» (Gaëtan Picon) که از سال ۱۹۵۱ مدیر «المدرسة العليا للآداب» در بیروت بود، آشنا شد و به مدت سه سال از روش نقد تطبیقی و رویکردهای تحلیلی او بهره برد. پیکون بعدها مدیر عمومی هنرها و ادبیات در فرانسه (زمان آندره مالرو) شد و تأثیر عمیقی بر بینش انتقادی حاوی گذاشت.

فعالیت‌ها

تدریس و مدیریت دانشگاهی

ایلیا حاوی بیش از چهل سال به تدریس در مقاطع متوسطه و دانشگاهی در مؤسسات آموزشی مختلف لبنان پرداخت. او سرانجام به عنوان استاد «ادبیات تئاتر» در «مؤسسه هنرهای زیبا» (Institute of Fine Arts) وابسته به دانشگاه لبنان مشغول شد و سال‌ها در این سمت به تربیت شاگردان بسیاری همت گماشت. مدتی نیز مدیریت این مؤسسه را بر عهده داشت تا اینکه در سال ۱۹۹۳ به سن بازنشستگی اداری رسید. در طول جنگ داخلی لبنان (۱۹۷۵-۱۹۹۰) نیز از کشور خارج نشد و به فعالیت علمی خود ادامه داد.

تألیف کتاب‌های درسی

حاوی به همراه جمعی از همکاران خود، مجموعه کتاب‌های درسی معروف «المفيد في الأدب العربي» را تألیف کرد که سال‌ها در مدارس لبنان تدریس می‌شد و نسل‌های متعددی از دانش‌آموزان با آن آموزش دیدند.

نظریه ادبی و نقد

او به نقدی فراتر از «نبش قبر اخطار» باور داشت. از نظر وی، نقد ادبی باید هنری باشد عاشقانه و قدرشناس که هم «در سطور» و هم «میان سطور» به دنبال نشانه‌های حقیقت و زیبایی هنری بگردد. حاوی ارزش شاعر یا نویسنده را نه در موضوع اثر، بلکه در خلاقیت و «نفس پاک و مبرا از رسوبات و عرف‌ها» می‌دانست که از طریق نمادها و تجسم‌های خودآگاه و ناخودآگاه به بیان هستی می‌پردازد.

تأثیرپذیری و تأثیرگذاری

حاوی تحت تأثیر شاعرانی چون ابراهیم یازجی، سعید عقل، فوزی معلوف، شفیق معلوف و خلیل مطران بود. همچنین مطالعات گائتان پیکون نقش اساسی در شکل‌گیری آرای فلسفی و روش نقدی او داشت. در مقابل، او خود استاد راهنمای نسل‌ها از منتقدان و نویسندگان لبنانی بود و آثاری که درباره شعر برادرش خلیل حاوی نوشت، از منابع اصلی برای پژوهشگران شعر معاصر عرب به شمار می‌رود.

وفات

ایلیا سلیم حاوی در روز دوشنبه ۲۸ اوت ۲۰۰۰ (میلادی) در شهر زادگاه خود «الشویر» درگذشت. تنها حدود یک ماه پیش از آن، در مراسم هجدهمین سالگرد درگذشت برادرش خلیل حاوی شرکت کرده بود. پیکر او در همان شهر به خاک سپرده شد. در سال ۲۰۱۷، «مؤسسه إيليا حاوي» کتابی شامل سخنرانی‌های ایراد شده در مراسم بزرگداشت او و نیز گزیده‌هایی از آثارش را منتشر کرد.

آثار

ایلیا حاوی بیش از ۶۸ عنوان کتاب (اغلب چندجلدی) تألیف کرده است. مهمترین آثار او از این قرار است:

سلسله‌های تخصصی در نقد شعر کهن و معاصر

- «أعلام الشعر العربي القديم والفنون الأدبية» (شامل بررسی شعر ابن الرومی، امرؤالقیس، نابغه ذبیانی، حطیئه، اخطل و متنبی) – منتشر شده بین ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۰. - «الشعر العربي المعاصر» (شامل بررسی ابوشبکه، احمد شوقی، ابوالقاسم شابی، اخطل صغیر، ایلیا ابوماضی، صلاح لبکی، نزار قبانی، بدر شاکر سیاب و دیگران). - «المذاهب الشعرية» (در شعر غربی و عربی). - «شرح دواوين: الأخطل، أبي تمام، جرير وأبي نواس». - «في النقد والأدب» (مجموعه مقالات در نظریه ادبی). - «نماذج في النقد الأدبي وتحليل النصوص». - «الكلاسيكية في الشعر الغربي والعربي»، «الرومانسية في الشعر الغربي والعربي»، «الرمزية والسريالية في الشعر الغربي والعربي»، «البرناسية أو مذهب الفن للفن».

آثار درباره شاعران خاص

- «ابن الرومي: فنه ونفسيته من خلال شعره» (۱۹۶۰). - «امرؤ القيس: شاعر المرأة والطبيعة» (۱۹۷۰). - «النابغة: سياسته وفنه ونفسيته» (۱۹۷۰). - «الحطيئة» (۱۹۷۰). - «المتنبي» (۱۹۹۰). - «أبو القاسم الشابي: شاعر الحياة والموت». - «إبراهيم ناجي: شاعر الوجدان». - «فوزي المعلوف: شاعر البعد والوجد». - «إيليا أبو ماضي: شاعر التساؤل والتفاؤل». - «عمر أبو ريشة: شاعر الجمال والقتال». - «الياس أبو شبكة: شاعر الحجيم والنعيم». - «الشاعر القروي رشيد سليم الخوري» (۱۹۸۷). - «خليل مطران: طليعة الشعراء المحدثين». - «أمين نخلة - الشاعر الجمالي» (۱۹۷۳). - «شفيق المعلوف: شاعر عبقر». - «أحمد شوقي: أمير الشعراء». - «معروف الرصافي: الثائر والشاعر». - «صلاح لبكي: شاعر الروح والبوح». - «الأخطل الصغير: شاعر الجمال والزوال». - «بدر شاكر السياب: شاعر الأناشيد والمراثي».

آثار درباره خلیل حاوی (برادرش)

- «مع خليل حاوي: في مسيرة حياته وشعره: أحداث وأحاديث ودراسة». - «حاوي: في سطور من سيرته وشعره». - (کتاب سومی که در منابع به آن اشاره شده ولی نام دقیق آن ذکر نشده است)

نمایشنامه و تئاتر

- «يوريبيديس والمسرح الإغريقي» (۱۹۸۰). - «آيسخيلوس والتراجيديا الإغريقية». - «الفن والحياة والمسرح: نظريات ونظرات» (کتابی نظری در زمینه تئاتر). - «شكسبير والمسرح الإليزابيتي: دراسة على النص». - «بيرندللو في سيرته ومسرحياته: بين المادة والصورة والوجه والقناع» (۱۹۸۰). - «اوجين اونيل والمسرح الأمريكي المعاصر». - همچنین سلسله‌ای از مطالعات تحلیلی از تئاتر یونان باستان (اسخیلوس، سوفوکل، اوریپید) تا تئاتر مدرن (بکت، یونسکو).

رمان‌ها

- «الدوامة» (گرداب، ۱۹۸۲). - «القصر» (کاخ، ۱۹۸۲). - «صكوك وشكوك على ضفاف المستنقع» (اسناد و تردیدها در حاشیه مرداب، ۱۹۸۵). - «نبهان» (آگاه، ۱۹۸۶).

کتاب‌های مرجع و عمومی

- «مدارس النقد الأدبي ومذاهبه». - «فنون الأدب العربي». - «فن الوصف وتطوره عند العرب». - «فن الخطابة وتطوره عند العرب». - «فن الكلام وتطوره في الثقافة العربية» (۱۹۶۹). - «فن الشعر الخمري وتطوره عند العرب» (۱۹۶۹). - «فن الهجاء وتطوره عند العرب». - «نظرية الفن الصافي بين المبدأ والتطبيق: قضايا ومذاهب وأعلام».

همکاری‌ها

- «المفيد في الأدب العربي» (کتاب درسی مشترک با احمد أبو حاقة، جوزيف الهاشم و أحمد أبو أسعد). - «موسوعة القصائد العربية» (با همکاری مطاع صفدی و زیر نظر خلیل حاوی).

منابع مقاله

• پایگاه اینترنتی «ألف لام» (aleph-lam.com): «{حِكايَةُ الشَّفَافِيَة والعُمْق} “إيليا حاوي” المُعَلِّمُ الَّذي لَمْ يَغِبْ» (به قلم دکتر وجیه فانوس)، ۲۰ اوت ۲۰۲۰
• پایگاه اینترنتی «إکتب» (Ektab.com): مدخل «إيليا الحاوي»
• پایگاه اینترنتی روزنامه «البناء» (al-binaa.com): مقاله «الناقد والأديب إيليا حاوي» به قلم حليم جرداق
• پایگاه اینترنتی «البوابة» (albawaba.com): خبر «وفاة الناقد اللبناني إيليا حاوي»، ۳۰ اوت ۲۰۰۰
• پایگاه اینترنتی Grokipedia: مدخل «Elia El Hawi»
• مجله «جامعة تكريت للعلوم الإنسانية» (Journal of Tikrit University for Humanities): مقاله «Foundations of Modernist Thought And its Manifestations Among the Emigrants» (جلد ۲۸، شماره ۷، ۲۰۲۱) – ارجاع به کتاب «الشاعر القروي رشيد سليم الخوري» اثر ایلیا حاوی

وابسته‌ها

• نماذج في النقد الأدبي و تحلیل‌ النصوص‌
• فی النقد و الأدب
• الأخطل في سيرته و نفسيته و شعره
• فن الوصف و تطوره في الشعر العربي
• شرح ديوان أبي‌تمام
• أحمد شوقي: أمیرالشعراء
• موسوعة الشعر العربي
• شرح ديوان الفرزدق