روش جدید اخلاق اسلامی

روش جدید اخلاق اسلامی، اثر محمد آصف محسنی (۱۳۱۴-1398ش)، مرجع تقلید شیعیان در افغانستان که به شرح و تبیین اصول اخلاق اسلامی بر پایه براهین عقلی، آیات قرآنی و احادیث معتبر می‌پردازد و هدف اصلی آن، تدوین سیستمی اخلاقی است که عاری از تأثیرات فلسفه یونانی و مکاتب اخلاقی غیردینی مانند تصوف باشد.

روش جدید اخلاق اسلامی
پدیدآوران	محسنی، محمد آصف (نويسنده)
ناشر	حوزه علمیه خاتم النبیین(ص)
مکان نشر	افغانستان - کابل
چاپ	1
شابک	‎-
زبان	فارسی
تعداد جلد	1
کد کنگره	/م3ر3 247/8 BP
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

ساختار

کتاب با پیشگفتار و مقدمه آغاز شده و مطالب در سه قسمت اصلی و یک بخش پایانی درباره دعا و چند مطلب دیگر، ارائه گردیده است.

گزارش محتوا

در مقدمه، ابتدا به تعریف اخلاق پرداخته شده و سپس، ضمن اشاره به دواعی تهذیب و خودسازی، به موضوع شناخت حسن و قبح اشاره و در ادامه مکتب‌ها و روش‌های اخلاقی تشریح شده است. روش‌های ضد اخلاق، مفیدبودن تربیت، غرایز و تصعید آن و مسئله اراده و ملکه شدن صفات و توضیح اسباب تحصیل اخلاق نیک یا زمینه‌سازی آن، حالات دل یا قلب و خاطرات قلب، از دیگر موضوعات مطرح شده در مقدمه است.

قسمت اول: اخلاق انسان با خداوند این قسمت به تبیین فضائل اخلاقی مرتبط با ارتباط انسان با خالق می‌پردازد و نویسنده در بیست امر با یاری‌جستن از آیات و روایات معتبر آن را بیان می‌دارد:

1. محبت و دوستی با خداوند: محبت به خدا اصل اساسی است نباید محبت به مال، زن، فرزند و تجارت بر این محبت فائق آید.
2. یاد خدا (ذکر): ذکر کثیر خداوند، عامل آرامش و اطمینان قلوب است.
3. اخلاص: مسلمان باید تمامی اعمال و عبادات خود را خالصانه برای رضای خدا انجام دهد و از ریا و خودنمایی (تکلف) بپرهیزد. نویسنده اعتقاد دارد که اخلاص اخراج خلق از معامله با حق است و یا تنزیه عمل از بهره خلق در آن و نیز با بررسی آیات و روایات می‌فرماید: بجا آوردن عبادات به غرض دیدن مردم و شنیدن آنان حتی اگر جزء علت عمل باشد و جزء دیگرش تقرب به خدا باشد؛ بلکه اگر غرض مذکور تبعی باشد، حرام و موجب بطلان عمل است.
4. داشتن یقین (اطمینان قلبی)؛ ایشان با بررسی آیات و روایات معتبر می‌نویسد: اعتقاد قلبی از خود درجاتی دارد که شاید پست‌ترین مراتب آن بنای قلبی و آخرین آن یقین است. تقوی برتر از ایمان و یقین برتر از تقوی است و چیزی کمتر از یقین بین مردم تقسیم نشده است. سپس باتوجه‌به مفاد روایت آثار یقین را برمی‌شمرد.
5. توکل بر خداوند: توکل به معنی اعتماد به قدرت مطلق الهی است و منافاتی با استفاده از اسباب و تلاش ندارد.

نویسنده با بررسی آیات، بازگو می‌کند که توکل از صفاتی است که قرآن تاکید عجیبی بر آن دارد و در چند آیه بندگان را به آن امر فرموده است. سپس در پایان این بحث به درجات توکل اشاره می‌کنند.

تفویض و سپردن کار به خداوند، تسلیم به خداوند، رضا از خداوند، شکرگزاری، خشوع و تواضع، حیا، خشیت، خوف، رجا، عدم یاس و عدم ایمنی از مکر، گمان خوب، وفاداری به عهد، خود را در همه چیز محتاج دانستن و توبه نمودن، دیگر مطالبی است که نویسنده با استفاده از آیات و روایات معتبر به آن پرداخته است.

قسمت دوم: اخلاق فردی انسان در زندگانی خصوصی او، این قسمت به فضایل اخلاقی فردی انسان در زندگی شخصی با استفاده از آیات و روایات معتبر می‌پردازد که برخی از آنها عبارت‌اند از:

تفکر (اندیشه): تفکر و تدبر در آفرینش آسمان‌ها و زمین، یکی از مهم‌ترین راه‌های تحصیل اخلاق نیک است و مانع از غفلت و روی‌آوردن به امور بیهوده می‌شود. نویسنده بیان می‌دارد که: در قرآن مجید آیات بسیاری درباره تفکر، تدبر، تعقل و نظر وارد شده است و اهمیت آن را گوشزد فرموده است. وی با استشهاد به روایات معتقد است که خداوند تنها به صاحبان بصیرت، آگاهی و اهل فکر فرموده است که عبرت بگیرند. از مراتب تفکر محاسبه و مراقبت است. ایشان یادآوری می‌کنند که اسلام تمام وسایلی را که مانع از تفکر و اندیشه باشد حرام نموده است. خوش‌بینی به زندگانی، تعلم و تعلم و رفع نادانی، زهد و انواع آن، دوست‌نداشتن جاه و شهرت، بغض معصیت، طرف‌داری از حق، قناعت، علو همت، صبر و خویشتن‌داری، عفت، حفظ زبان از بدی، عجب و خودپسندی، شجاعت، وقار، حلم و بردباری، غرور نیافتن و سخاوت از مباحثی است که نویسنده با آیات و روایات معتبر به توضیح آنها پرداخته است.

قسمت سوم: اخلاق انسان با دیگران؛ به فضائلی که مربوط به تعاملات اجتماعی است می‌پردازد و در دو فصل مطالب را تدوین کرده است. فصل اول درباره اخلاق انسان با همه مردم که چهارده فضیلت اخلاقی را با استفاده از آیات و روایات معتبر بیان می‌دارد شامل: خوش‌خلقی، مداراکردن، انصاف، بی‌نیازی از مردم، غصب ننمودن، عفو و گذشت، خوبی و احسان، دفع بدی به نیکی، دوری از حسد، تواضع و عدم تکبر، ترک جدل و مجادله، راست‌گویی، عدالت و عدم رکون بر ستمگران است.

در فصل دوم با بهره‌برداری از آیات و روایات معتبر، اخلاق انسان با اصناف گوناگون را بررسی می‌کند. این اصناف عبارت‌اند از: مسلمانان و مؤمنان، کفار، اشرار و بدان و نادانان، اولاد، اقارب و خویشاوندان، همسایگان، اهل علم، بزرگسالان، مردان و زنان و حکومت و ملت.

در پایان کتاب، به چهار مطلب اشاره می‌شود:

1- پاره‌ای از آیات اخلاقی قران؛ 2- پاره‌ای از روایت اخلاقی معتبر؛ 3- قصص اخلاقی که برای بیداری و توجه و حرکت نفس مفید است؛ 4- درباره دعا که به اقسام دعا، شرایط و رموز قبولی دعا، و دلایلی که باعث رد شدن یا تأخیر در اجابت دعا می‌شود، می‌پردازد.

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.