البيان في غريب إعراب القرآن

(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
البیان في غریب إعراب القرآن
نام کتاب البیان في غریب إعراب القرآن
نام های دیگر کتاب
پدیدآورندگان طه، عبدالحمید طه (محقق)

ابن‌انباری، عبدالرحمن بن محمد (نويسنده)

سقا، مصطفی (مصحح)

زبان عربی
کد کنگره ‏BP‎‏ ‎‏82‎‏/‎‏8‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏ب‎‏9‎‏ ‎‏1362
موضوع قرآن - اعراب

قرآن - صرف و نحو

ناشر موسسة دار الهجرة
مکان نشر قم - ایران
سال نشر 1362 هـ.ش یا 1403 هـ.ق
کد اتوماسیون AUTOMATIONCODE11676AUTOMATIONCODE


معرفى اجمالى

«البيان في غريب إعراب القرآن»، اثر ابوالبركات عبدالرحمن بن محمد، مشهور به انبارى يا ابن انبارى (متوفى 577ق)، كتابى است پيرامون اعراب كلماتى كه اعراب آن مورد اختلاف مى‌باشد.

تحقيق و مراجعه و تحصيح كتاب، توسط دكتر عبدالحميد طه و مصطفى السقا صورت گرفته است.

آنچه باعث اهميت كتاب مى‌شود، اين است كه نويسنده آن، از دانشمندان لغت و ادب و فردى زاهد بشما مى‌رفته كه آثارى چند در لغت و نحو از خود به‌جاى گذاشته و حاجى خليفه او را از متقدمان در تأليف اعراب القرآن دانسته است (فرشچيان، رضا، ص179).

ذهبى از اين كتاب تحت عنوان «إعراب القرآن» ياد كرده است، اما با ملاحظه ديگر منابع، نام كامل كتاب، همان «البيان في غريب إعراب القرآن» مى‌باشد (ر.ك: همان).

ساختار

كتاب با دو مقدمه از محقق و نويسنده آغاز و مطالب در دو جلد، تنظيم شده است.

نويسنده در اين اثر، در پى بررسى و بحث پيرامون كلماتى مى‌باشد كه پيرامون اعراب آن، تعدد آرا و اختلاف نظر وجود دارد و لذا ترتيب مطالب و كلمات، بر حسب سوره‌هاى قرآن و كلماتى است كه اعراب آن، مورد اختلاف مى‌باشد. اين در حالى است كه ساير كلمات (كلماتى كه اعراب آن مورد اختلاف نيست) رها شده و بحثى پيرامون آن، صورت نگرفته است (مقدمه محقق، ص18).

اثر حاضر، تنها مبين وجوه محتمل در اعراب بسيارى از كلمات قرآن كريم بوده و هيچ‌گونه شرح نحوى، اعم از شرح معنوى و بلاغى، در آن صورت نگرفته است، مگر در موارد نادر و بسيار اندك (ر.ك: همان).

گزارش محتوا

در مقدمه محقق، علاوه بر ارائه زندگى‌نامه مفصلى از نويسنده (مقدمه محقق، ص4-17)، به نكاتى پيرامون كتاب، اشاره گرديده است (همان، ص18-22). در انتهاى اين مقدمه، به بررسى نسخ خطى كتاب و اقدامات تحقيقى صورت‌گرفته در آن پرداخته شده است (همان، ص22-27).

نويسنده در مقدمه كوتاه خود، به موضوع كتاب اشاره نموده و يادآور شده كه در كتاب خويش، اعراب قرآن را به‌اختصار بيان كرده است (مقدمه نويسنده، ج1، ص28).

جلد اول، اختصاص به اعراب دو سوره نخست قرآن دارد. نويسنده پس از مقدمه، به تفصيل از اعراب بسمله سخن گفته و آنگاه به اعراب بقيه آيه‌هاى سوره پرداخته و در نهايت، از اعراب «آمين» نوشته است (ر.ك: فرشچيان، رضا، ص179).

اعراب سوره‌هاى ديگر نيز در مجلد دوم آمده است.

برخى از ويژگى‌هاى كتاب را مى‌توان در امور زير، خلاصه نمود:

1. اين اثر، آخرين كتابى است كه ابن انبارى آن را به رشته تحرير درآورده و لذا در موارد بسيارى كه مطالب، نياز به اطناب و شرح بيشترى دارد، به كتاب مشهور خود تحت عنوان «الإنصاف» ارجاع داده است. وى همچنين مسائل و موضوعات زيادى را به كتاب ديگرش با نام «أسرار العربية» احاله داده است و شايد بتوان حسب اعتماد لاحق بر سابق، چنين برداشت نمود كه ابن انبارى نخست «الإنصاف» را به رشته تحرير درآورده و پس از آن، به ترتيب «الأسرار» و سپس «البيان» (مقدمه محقق، ص18).

2. هرچند عنايت ويژه نويسنده در اين كتاب پرداختن به مسائل نحوى كلمات و آيات مى‌باشد، اما در مواردى نيز به تفسير و توضيح معانى كلمات و آيات، در تثبيت صحت اعرابى كه ترجيح داده‌شده و يا فساد و اشتباه اعرابى كه معناى صحيح را نمى‌رساند، پرداخته شده است (همان).

3. ابن انبارى در اين اثر، به اختلاف قرائات پرداخته و به‌صورت مفصل، هريك از قرائات را از لحاظ نحوى، توجيه كرده است (همان).

4. از آنجايى كه قرآن، ماده اصلى و بهترين منبع براى ادبيات عرب مى‌باشد، ابن انبارى تمثيل و استشهادات فراوانى به قرآن كريم نموده است (همان، ص20).

5. اختصار از جمله ويژگى‌هاى بارز اين كتاب مى‌باشد. ابن انبارى در اين اثر، به ايجاز مطالب پرداخته (البته ايجازى كه مخل معنا و مراد نمى‌باشد) و اطناب مطالب و مباحث را به ساير كتب واگذار كرده است (همان).

6. نويسنده به شواهد شعرى فراوانى استشهاد كرده و اكثرا اشعار را به صاحبان آن، مستند نكرده است، مگر در موارد نادر (همان).

وضعيت كتاب

از اين كتاب نفيس، دو نسخه خطى با عنوان «البيان في غريب إعراب القرآن» وجود دارد كه يكى به شماره [644] در دارالكتب قاهره و ديگرى به شماره [212] در كتابخانه فيض الله افندى. اين نسخه در 240 ورقه كتابت شده است. نسخه‌اى كه به تحقيق دكتر طه عبدالحميد رسيده، در تاريخ 1980م، توسط الهيئة المصرية العامة للكتاب منتشر شده است (ر.ك: فرشچيان، رضا، ص178).

فهرست مطالب و سوره‌هاى مورد بحث در جلد اول، در انتهاى همان جلد و فهرست مطالب جلد اول به‌همراه فهرست آيات استشهادشده و اشعار مذكور در متن و نيز فهرست منابع مورد استفاده محقق، در انتهاى جلد دوم آمده است.

در پاورقى‌ها علاوه بر ذكر منابع و توضيح اصل كلمات و معانى آن‌ها (ر.ك: پاورقى، ج1، ص32)، به ترجمه مختصر اعلام مذكور در متن، پرداخته شده است (ر.ك: همان، ص35).

منابع مقاله

1. مقدمه و متن كتاب.

2. فرشچيان، رضا، «تدوين اعراب القرآن تا پايان سده هفتم هجرى»، پايگاه مجلات تخصصى نور، مجله: پژوهش‌هاى اسلامى، شماره 6، تابستان 1389.


پیوندها

مطالعه کتاب البیان في غریب إعراب القرآن در پایگاه کتابخانه دیجیتال نور