انجوی شیرازی، سید ابوالقاسم

سید ابوالقاسم انجوی شیرازی
نام کامل	سید ابوالقاسم بن سید خلیل انجوی شیرازی
نام‌های دیگر	نجوا (تخلص در رادیو)
تخلص	نجوا
نسب	از نوادگان سید الاسود طباطبایی
نام پدر	سید خلیل (مشهور به صدرالعلماء)
ولادت	۱۳۰۰ ه‍.ش (۹ اردیبهشت ۱۳۰۰)
محل تولد	شیراز، ایران
محل زندگی	شیراز، تهران
رحلت	۲۵ شهریور ۱۳۷۲ ه‍.ش
مدفن	مقبره ابن بابویه، تهران
طول عمر	۷۲ سال
همسر	هرگز ازدواج نکرد
دین	اسلام
پیشه	ادیب، شاعر، خطیب، نویسنده، روزنامه‌نگار، پژوهشگر فرهنگ عامه
اطلاعات علمی
دانشگاه	دانشگاه تهران (دانشکده حقوق)، دانشگاه ژنو (علوم سیاسی و اجتماعی)
علایق پژوهشی	فرهنگ عامه، حافظ‌شناسی، فردوسی‌شناسی، ادبیات فارسی
معاصرین	صادق هدایت، محمد مسعود، احمد سهیلی خوانساری
شاگردان	نصرالله یگانه، محمود ظریفیان، احمد وکیلیان، علی‌اکبر عبدالرشیدی، علی‌اکبر جباری (بیدل)، حسن پناهیان
برخی آثار	دیوان حافظ (تصحیح) مکتب شمس صادق هدایت به روایت انجوی شیرازی قصه‌های ایرانی جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان تمثیل و مثل بازی‌های نمایشی فردوسی‌نامه (سه جلد) گل به صنوبر چه کرد تبعیدگاه خارک

سید ابوالقاسم انجوی شیرازی (۱۳۰۰-۱۳۷۲ش) ادیب، شاعر، خطیب، نویسنده، روزنامه‌نگار و پژوهشگر برجسته فرهنگ عامه ایران بود. وی به خاطر اجرای برنامه رادیویی «فرهنگ مردم» با نام مستعار «نجوا» و تصحیح دیوان حافظ شهرت دارد. انجوی شیرازی از دوستان نزدیک صادق هدایت بود و تحت تأثیر او به پژوهش در فرهنگ عامه روی آورد.

ولادت

سید ابوالقاسم انجوی شیرازی در سال ۱۳۰۰ ه‍.ش (۹ اردیبهشت) در شیراز متولد شد. پدرش سید خلیل، ملقب به «صدرالعلماء»، از نوادگان سید الاسود طباطبایی بود. مادرش خدیجه کجوری، نوه آیت‌الله حاج شیخ مهدی کجوری مازندرانی بود. وی در یک خاندان قدیمی و اصیل شیرازی زاده شد.

تحصیلات

انجوی تحصیلات مقدماتی خود را در شیراز گذراند. سپس برای ادامه تحصیل به تهران رفت و در دبیرستان دارایی تحصیل کرد. او در دانشکده حقوق دانشگاه تهران به تحصیل پرداخت و پس از آن به سوئیس رفت و در رشته علوم سیاسی و اجتماعی در ژنو تحصیلات خود را تکمیل نمود. وی تحصیلات قدیمی داشت و بسیار ادیبانه سخن می‌گفت.

فعالیت‌ها

فعالیت‌های سیاسی و روزنامه‌نگاری

انجوی پس از شهریور ۱۳۲۰ و سقوط رضاشاه به فعالیت‌های سیاسی روی آورد و از سال ۱۳۲۲ فعالیت‌های مطبوعاتی خود را آغاز کرد. در سال ۱۳۲۳ سردبیری روزنامه «نبرد امروز» را عهده‌دار شد که تا زمان توقیف آن در آبان ۱۳۲۵ ادامه داشت. در سال ۱۳۲۴ مدتی به انتشار روزنامه «افق» پرداخت.

در سال ۱۳۲۷ شمسی امتیاز نشر روزنامه «آتشبار» را گرفت و تا سال ۱۳۳۲ شمسی آن را منتشر کرد. این روزنامه انتقادی و اجتماعی و متمایل به چپ بود. به دلیل برخی مقالات که موافق طبع دولت نبود، انجوی توقیف و به جزیره خارک تبعید شد. او یک سال در جزیره خارک تبعید و دو سال در تهران زندانی بود.

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دستگیر و به مدت ۱۴ ماه به جزیره خارک تبعید شد. خاطرات این دوران را در کتاب «تبعیدگاه خارک» نوشت.

انجوی در روزنامه‌نگاری بسیار موفق بود به طوری که پس از محمد مسعود، کسی چون او به آن چنان شهرت ژورنالیستی در ایران دست نیافته بود.

فعالیت‌های فرهنگی و ادبی

انجوی در سال ۱۳۱۸ با صادق هدایت آشنا شد. این آشنایی سرآغاز پژوهش او در فرهنگ عامه (فولکلور) بود. به وسیله هدایت با شیوه‌های تحقیق در فرهنگ عامه آشنا گشت.

از سال ۱۳۴۰ در رادیو ایران با نام مستعار «نجوا» برنامه «فرهنگ مردم» را آغاز کرد. این برنامه تا سال ۱۳۵۷ ادامه داشت و به عنوان یکی از بهترین برنامه‌های رادیویی آن زمان درآمد. انجوی در این برنامه مردم را برای گردآوری فرهنگ عامه به یاری خواند. به یاری بیش از پنج هزار تن از مردم روستاها و شهرها و گروهی از متخصصان، بیش از ۱/۳۸۷/۰۰۰ فیش و ۹۳ پرونده مربوط به جلوه‌های فرهنگ مردم فراهم آمد.

در سال ۱۳۵۱ مرکز فرهنگ مردم را در سازمان رادیو و تلویزیون تأسیس کرد و گنجینه و موزه‌ای از فرهنگ مردم با اشیاء اهدایی مردم شهرها و روستاها تشکیل داد. همچنین آرشیو نوار و صدای مرکز فرهنگ مردم و کتابخانه تخصصی فرهنگ مردم را در این مرکز برپا کرد.

وی مدتها سردبیری برنامه‌های ویژه ادبی رادیو ایران را بر عهده داشت.

تخصص‌های علمی

انجوی شیرازی ادیب، روزنامه‌نگار، مردم‌شناس، فردوسی‌شناس و حافظ‌شناس بود. عمده فعالیت‌های فرهنگی و ادبی او را می‌توان به سه بخش تقسیم کرد: پژوهش در فرهنگ عامه، پژوهش در شاهنامه، پژوهش در حافظ.

حافظ‌پژوهی

انجوی بیش از ۱۵ سال از عمر خود را صرف تصحیح دیوان حافظ کرد. نخستین چاپ دیوان حافظ با تصحیح او در سال ۱۳۳۵ منتشر شد و با استقبال فراوان روبه‌رو گشت. به زعم برخی حافظ‌شناسان، این تصحیح کامل‌ترین دیوان حافظ است زیرا او گونه‌ها و روایات مربوط به اشعار حافظ را گردآوری و ارائه کرده است.

فردوسی‌پژوهی

انجوی سه کتاب در زمینه فردوسی‌شناسی تألیف کرد: «مردم و فردوسی»، «مردم و شاهنامه» و «مردم و قهرمانان شاهنامه». او با استفاده از فرصت جشنواره‌های توس، صدها تن از شاهنامه‌خوانان، نقالان و مرشدان زورخانه‌ها را از گوشه و کنار کشور در توس گرد می‌آورد و به هنرنمایی دعوت می‌کرد.

ویژگی‌های شخصیتی

انجوی دانشمند و پژوهنده‌ای سخت‌کوش بود که عارفانه زیست و عارفانه درگذشت. آزاده‌ای بود که هرگز به بند زر و سیم اسیر نشد. زندگی بسیار ساده‌ای داشت؛ اتاقی که در آن می‌زیست، هم سالنش بود و هم اتاق نشیمن او و پر از فیش و کتاب بود.

وی هرگز ازدواج نکرد.

وفات

سید ابوالقاسم انجوی شیرازی در ساعت ۹:۵ شب پنج‌شنبه ۲۵ شهریور ماه ۱۳۷۲ در تهران درگذشت. پیکر او در مقبره ابن بابویه در تهران به خاک سپرده شد.

آثار

تصحیح و تألیف

• دیوان حافظ (تصحیح) - تهران: بدرقه جاویدان، ۱۳۳۵ش
• سفینه غزل (مجموعه غزل‌های گویندگان فارسی‌زبان با مقدمه دکتر محسن هشترودی) - تهران: صفی علیشاه، ۱۳۳۶ش
• مکتب شمس (تحقیق در غزلیات مولوی) - تهران، ۱۳۳۶ش
• تمثیل و مثل - تهران: امیرکبیر، ۱۳۵۲ش
• بازی‌های نمایشی - تهران: امیرکبیر، ۱۳۵۲ش
• قصه‌های ایرانی (۷۹ قصه کوتاه و ۳۹ روایت در دو مجلد) - تهران: امیرکبیر، ۱۳۵۲-۱۳۵۳ش
• جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان (۲ جلد) - تهران: امیرکبیر، ۱۳۵۴ش
• گل به صنوبر چه کرد؟ (۲۴ قصه کوتاه) - تهران: امیرکبیر، ۱۳۵۷ش
• فردوسی‌نامه، مردم و فردوسی - تهران: علمی، ۱۳۶۹ش
• فردوسی‌نامه، مردم و شاهنامه - تهران: علمی، ۱۳۶۹ش
• فردوسی‌نامه، مردم و قهرمانان - تهران: علمی، ۱۳۶۹ش
• فرهنگ مردم و طرز گردآوری و نوشتن آن - تهران، ۱۳۴۷ش
• تبعیدگاه خارک (خاطرات)
• گذری و نظری در فرهنگ مردم

مقالات منتخب

• تهران غرب زده (درس‌هایی از مکتب اسلام، شهریور ۱۳۵۰)
• موسیقی‌های محلی و وحدت ملی (حافظ، اردیبهشت ۱۳۸۳)
• کتابفروشی در تهران (آینده، سال نوزدهم، شماره ۱۰-۱۲)
• آدمی جلوه حق (کلک، خرداد ۱۳۶۹)
• فولکلور (کلک، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۱)
• زمستان در کرمانشاه و ایلام (فرهنگ مردم ایران، پاییز ۱۴۰۲)

منابع مقاله

• نصیری، محمد رضا، اثرآفرینان: زندگینامه نامآوران فرهنگی ایران (از آغاز تا ۱۳۰۰ شمسی)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
• سازگارنژاد، جلیل، حافظ‌پژوهی؛ دفتر نهم، شیراز: مرکز حافظ‌شناسی، ۱۳۸۵ش.
• موسوعة مؤلفي الإمامیة، مجمع الفكر الإسلامي، قم: ۱۴۲۱ق، جلد ۱.
• مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: انجوی شیرازی که بود؟، ۱۴۰۲/۶/۲۶
• پایگاه آسو: حدیث کتاب و کتاب‌فروشی؛ از بازار بین‌الحرمین تا روبه‌روی دانشگاه، ۱۱ مه ۲۰۲۳
• مجله بخارا: شب سید ابوالقاسم انجوی شیرازی، ۲۰ مرداد ۱۳۹۸
• پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز): انجوی شیرازی، سید ابوالقاسم

وابسته‌ها

• مکتب شمس
• صادق هدایت به روایت انجوی شیرازی