حسنی، عبدالحی
| عبدالحی بن فخرالدین حسنی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | عبدالحی بن فخرالدین بن عبدالعلی بن علیمحمد بن اکبرشاه |
| نامهای دیگر | ابوالحسنات، عبدالحی الحسنی |
| نام پدر | فخرالدین |
| ولادت | ۱۸ رمضان ۱۲۸۶ هجری قمری (۲۲ دسامبر ۱۸۶۹ میلادی) |
| محل تولد | زاویه سید علمالله، رای بریلی، هند، هند (راج بریتانیا) |
| محل زندگی | لکهنو، بهوپال، رای بریلی |
| رحلت | ۱۵ جمادیالآخره ۱۳۴۱ هجری قمری (۲ فوریه ۱۹۲۳ میلادی) |
| مدفن | زاویه سید علمالله، رای بریلی |
| همسر | دختر سید عبدالعزیز واسطی (اول)، دختر سید ضیاءالنبی (دوم) |
| فرزندان | عبدالعلی، علی ابوالحسن (ابوالحسن علی ندوی)، دو دختر |
| دین | اسلام |
| مذهب | حنفی |
| پیشه | محدث، فقیه، مورخ، ادیب، طبیب |
| منصب | ناظم ندوة العلماء (۱۹۱۵-۱۹۲۳) |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | تاریخ هند، تراجم علمای هند، حدیث، طب |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
ابوالحسنات سید عبدالحی بن فخرالدین بن عبدالعلی حسنی (۱۲۸۶ – ۱۳۴۱ هجری قمری) معروف به عبدالحی حسنی، محدث، فقیه، مورخ، ادیب و طبیب برجسته شبهقاره هند در قرن چهاردهم هجری بود. نسب وی از طرف پدر و مادر به امام حسن مجتبی (ع) میرسد. او از شاگردان برجسته حسین بن محسن انصاری یمانی و از جمله کسانی بود که در احیای علمی و فرهنگی هند نقش مؤثری ایفا کرد. عبدالحی حسنی با وجود اشتغال به طبابت، به مدت هشت سال (۱۹۱۵-۱۹۲۳) به عنوان ناظم (مدیر اجرایی) «ندوة العلماء» در لکهنو خدمت کرد. مهمترین اثر او «نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر» (مشهور به «الإعلام بمن في تاریخ الهند من الأعلام») در هشت جلد است که به تراجم علمای هند از قرن اول تا چهاردهم هجری میپردازد. او پدر ابوالحسن علی ندوی، نویسنده و عالم مشهور معاصر، است.
ولادت
سید عبدالحی بن فخرالدین حسنی در ۱۸ رمضان سال ۱۲۸۶ هجری قمری (مطابق ۲۲ دسامبر ۱۸۶۹ میلادی) در زاویه سید علمالله، در فاصله دو میلی شهر رای بریلی از توابع لکهنو متولد شد.[۱]
نسب
نسب عبدالحی حسنی از این قرار است: عبدالحی بن فخرالدین بن عبدالعلی بن علیمحمد بن اکبرشاه بن محمدشاه بن محمدتقی بن عبدالرحیم بن هدایتالله بن اسحاق بن معظم بن احمد بن محمود بن علاءالدین بن قطبالدین بن صدرالدین بن زینالدین بن احمد بن علی بن قیامالدین بن صدرالدین بن رکنالدین بن نظامالدین بن قطبالدین محمد بن رشیدالدین احمد بن یوسف بن عیسی بن حسن بن حسین بن جعفر بن قاسم بن عبدالله بن حسن بن محمد النفس الزکیه بن عبدالله المحض بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابیطالب (ع).[۱]
جد ایشان قطبالدین محمد در زمان فتنه مغول از بغداد به غزنه مهاجرت کرد و سپس به هند آمد و در جهاد شرکت نمود و قلعههای کره و مانکپور را فتح کرد و به مشیخةالاسلام در دهلی منصوب شد. وی در سال ۶۷۷ هجری قمری در شهر کره درگذشت.[۱]
تحصیلات
تحصیلات مقدماتی
عبدالحی حسنی کتابهای درسی مرسوم در علوم صرف، نحو، فقه، اصول، تفسیر و معقولات را نزد مشهورترین علمای لکهنو از جمله شیخ محمد نعیم فرنگیمحلی و شیخ فضلالله فراگرفت.[۱]
سفر به بهوپال
سپس به شهر بهوپال سفر کرد که در آن زمان مرکز تجمع علما و طلاب بود. در آنجا تمام کتابهای درسی را نزد شیخ قاضی عبدالحق، ریاضیات را نزد شیخ سید احمد دیوبندی، حدیث را نزد علامه محدث شیخ حسین بن محسن انصاری یمانی (که شیخ بسیار او را دوست میداشت)، ادب را نزد پسر شیخ حسین (شیخ محمد)، و طب را نزد پزشک مشهور عبدالعلی آموخت.[۱]
بازگشت به لکهنو
در سال ۱۳۱۱ هجری قمری به لکهنو بازگشت و با جدیت به تحصیل طب پرداخت. بخشی از کتاب «قانون» ابن سینا را نزد پزشک مشهور عبدالعزیز خواند و طب عملی را در درمانگاه پزشک عبدالعلی و پسر مشهورش عبدالولی بن عبدالعلی فراگرفت.[۱]
سفرهای علمی
عبدالحی حسنی به شهرهای مختلف هند از جمله دهلی، پانیپت، سهارنپور، سرهند و دیوبند سفر کرد و با علما و مشایخ دیدار نمود، از جمله:[۱] - شیخ علامه رشید احمد گنگوهی - علامه محدث شیخ نذیر حسین دهلوی - شیخ عبدالرحمن پانیپتی این بزرگان به او اجازه روایت دادند.
اساتید
از جمله اساتید برجسته عبدالحی حسنی:[۱][۲] - حسین بن محسن انصاری یمانی (متوفی ۱۳۲۷ ق) – استاد حدیث - نذیر حسین دهلوی (متوفی ۱۳۲۰ ق) – محدث - عبدالرحمن پانیپتی - رشید احمد گنگوهی (متوفی ۱۳۲۳ ق) - فضلالرحمن گنجمرادآبادی – استاد طریقت - محمد نعیم فرنگیمحلی (متوفی ۱۳۱۸ ق) - قاضی عبدالحق کابلی (متوفی ۱۳۲۱ ق) - اشرف علی تهنوی (متوفی ۱۳۶۲ ق)
طریقت و بیعت
عبدالحی حسنی نزد شیخ بزرگ فضلالرحمن گنجمرادآبادی رفت و با او بیعت کرد. پس از وفات شیخ، از دامادش شیخ ضیاءالنبی و پدرش سید فخرالدین و برخی اصحاب شیخ عبدالسلام هسوی طریقت گرفت. شیخ ضیاءالنبی و پدرش سید فخرالدین به او اجازه دادند. همچنین شیخ امام امدادالله مهاجر مکی به او نامه نوشت و اجازه داد.[۱]
فعالیتها
طبابت
عبدالحی حسنی پس از اتمام تحصیلات طب، به طبابت روی آورد و در این فن مهارت یافت. او به تشخیص بیماری با نبض بیمار مشهور بود و بسیاری از بیماران را به رایگان درمان میکرد.[۲]
ندوة العلماء
عبدالحی حسنی از سال ۱۳۱۳ قمری (۱۸۹۵ میلادی) با وجود تنگدستی، به خدمت جمعیت «ندوة العلماء» پرداخت. در سال ۱۳۱۴ قمری اعضای ندوه برای او معاشی تعیین کردند که مدتی آن را پذیرفت، سپس از وظیفه کناره گرفت و به طبابت مشغول شد، اما همچنان به صورت رایگان به ندوه خدمت میکرد.[۱]
در سال ۱۳۳۳ قمری (۱۹۱۵ میلادی)، اعضای جمعیت او را به عنوان ناظم (مدیر اجرایی) ندوة العلماء منصوب کردند. او تا پایان عمر با اجتهاد و اخلاص در این سمت باقی ماند.[۱] در دوران مدیریت او، مدرسه «دارالعلوم» ندوة العلماء تأسیس شد و گروههای زیادی از علما از آن فارغالتحصیل شدند.[۱]
تألیف
عبدالحی حسنی نویسندهای پرکار بود و آثار متعددی به زبانهای عربی، فارسی و اردو تألیف کرد. او برای تألیف کتاب «نزهة الخواطر» از بیش از سیصد کتاب (مخطوط و چاپی) استفاده کرد.[۲]
ویژگیهای اخلاقی
عبدالحی حسنی در منابع تاریخی به عنوان شخصیتی زاهد، پرهیزگار، متواضع و دوریجو از شهرت توصیف شده است. او با وجود فقر و تنگدستی، هرگز برای تأمین معاش خود و خانوادهاش دست نیاز به سوی کسی دراز نکرد و با طبابت روزگار میگذراند. او صله رحم و احسان به خویشاوندان و دوستان را بسیار رعایت میکرد. در عبادت کوشا بود و به اتباع سنت حریص.[۱]
شاگردان
از شاگردان برجسته او:[۲] - سلیمان ندوی (متوفی ۱۳۷۲ ق) - عبدالباری ندوی (متوفی ۱۳۹۶ ق) - ابوالحسن علی ندوی (فرزند، متوفی ۱۴۲۰ ق)
وفات
سید عبدالحی حسنی در ۱۵ جمادیالآخره سال ۱۳۴۱ هجری قمری (مطابق ۲ فوریه ۱۹۲۳ میلادی) در لکهنو درگذشت.[۱] پیکر او به رای بریلی منتقل شد و در کنار قبر سید علمالله در زاویهاش، در خارج شهر رای بریلی، در جانب غربی به خاک سپرده شد.[۱] سن او در زمان وفات حدود ۵۵ سال قمری (۵۳ سال شمسی) بود.
آثار
از عبدالحی حسنی آثار متعددی به زبانهای عربی، اردو و فارسی بر جای مانده است. مهمترین آنها عبارتند از:[۱][۳][۲][۴][۵]
به زبان عربی
- نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر (مشهور به الإعلام بمن في تاریخ الهند من الأعلام) – در هشت جلد، شامل تراجم علمای هند از قرن اول تا چهاردهم هجری
- الثقافة الإسلامية في الهند (معارف العوارف في أنواع العلوم و المعارف) – دایرةالمعارفی در تاریخ علوم و فنون در هند
- الهند في العهد الإسلامي (جنة المشرق و مطلع النور المشرق) – در جغرافیای هند، اخبار سلاطین و خطط و آثار
- تهذيب الأخلاق (تلخيص الأخبار) – در حدیث
- منتهى الأفكار في شرح تلخيص الأخبار – شرحی بر تهذیب الأخلاق (خطی، چاپ نشده)
- القانون في انتفاع المرتهن بالمرهون
- كتاب الغناء
- شرح المعلقات السبع (ناتمام)
- تعليقات على سنن أبي داود (ناتمام)
- ريحانة الأدب و شمامة الطرب
به زبان اردو
- گل رعنا – در تاریخ شعر اردو و شاعران آن
- یاد ایام – در تاریخ گجرات در دوره اسلامی
- طبيب العائلة – در بیماریهای روزمره و درمان آن
- تعليم الإسلام – در مسائل فقهی ضروری
- شعرائے اردو کے تذکرے – تراجم شاعران اردو
- دہلی اور اسکے اطراف – سفرنامه سفر به دهلی و اطراف آن
به زبان فارسی
- تذكرة الأبرار – در احوال مشایخ و علمای خاندان
- ارمغان احباب – خاطرات سفر علمی به دهلی و شهرهای دیگر
پانویس
- ↑ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ ۱٫۱۳ ۱٫۱۴ ۱٫۱۵ حسنی، عبدالحی، نزهة الخواطر، ج۱، ص۲۰
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ پایگاه الأمة: العلامة عبد الحي الحسني.. مؤرخ الهند الأكبر
- ↑ زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۶، ص۱۸۷
- ↑ مؤسسة هنداوي: عبد الحي الحسني
- ↑ نداء الهند: العلاّمة عبد الحي الحسني الذي عرّف الھند إلى العالم العربي
منابع مقاله
- حسنی، عبدالحی، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر، حیدرآباد دکن: مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۸۲ق
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م.
- پایگاه الأمة: العلامة عبد الحي الحسني.. مؤرخ الهند الأكبر، ۱۹ ژوئیه ۲۰۲۵
- مؤسسة هنداوي: عبد الحي الحسني
- نداء الهند: العلاّمة عبد الحي الحسني الذي عرّف الھند إلى العالم العربي، ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۶
وابستهها
- نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر
- تهذيب الأخلاق
- الثقافة الإسلامية في الهند «معارف العوارف فی أنواع العلوم و المعارف»
- الإعلام بمن في تاريخ الهند من الأعلام: نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر
- مختار تهذيب الأخلاق: تلخیص من تهذیب الأخلاق
- الهند في العهد الإسلامي
- نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر: و هو الجزء المتضمن لتراجم علماء الهند و أعیانها في القرن الثامن