آجودان باشی، محمدحسین خان
 | |
| اطلاعات شخصی | |
|---|---|
| لقب | صاحب اختیار، نظامالدوله |
| رحلت | ۱۲۸۳ قمری (۱۸۶۶ میلادی) |
| فرزندان | علیخان (مشیر الوزاره)، حسین پاشا خان |
| خویشاوندان | میرزا جعفرخان مشیرالدوله (دایی)، احمدخان نوایی (همدوره)، امیر نظام محمدخان زنگنه (همدوره) |
| پیشه | نظامی، سیاستمدار، فرمانده |
| منصب | آجودان باشی، سرتیپ، سردار سپاه آذربایجان، حاکم یزد، حاکم فارس (صاحب اختیار) |
| اطلاعات علمی | |
| معاصرین | فتحعلی شاه، محمدشاه قاجار، میرزا تقیخان امیرکبیر، جان مکنیل، لرد پالمرستون، مترنیخ، لوئی فیلیپ |
| برخی آثار | (سفرنامه/گزارش مأموریت به اروپا توسط منشی اش عبدالفتاح گرومرودی نوشته شده) |
| سفرهای مهم | سفر به اروپا (اتریش، فرانسه، انگلستان) به عنوان سفیر فوقالعاده (۱۲۵۴-۱۲۵۵ قمری) |
آجودان باشی، محمدحسین خان (یا حسین خان) مقدم مراغهای ملقب به صاحب اختیار و نظامالدوله (درگذشته ۱۲۸۳ قمری/۱۸۶۶ میلادی)، نخستین شخصیت نظامی و سیاسی ایران بود که به مقام آجودان باشی رسید.
نسب و خانواده
وی از اعقاب آقاخان مقدم از امیران مشهور دوره صفوی و خواهرزاده میرزا جعفرخان مشیرالدوله بود که در زمان فتحعلی شاه (۱۱۸۵–۱۲۵۰ قمری/۱۷۷۱–۱۸۳۴ میلادی) وارد دیوان قاجار گردید.
خدمات نظامی در دوره فتحعلی شاه
در جریان جنگهای ایران و روس از ۱۲۴۱ تا ۱۲۴۳ قمری (۱۸۲۶ تا ۱۸۲۷ میلادی)، فرماندهی قسمتی از قشون ایران را برعهده داشت و بر اثر خدماتی که در سپاه نایبالسلطنه انجام داده بود و با مساعدت امیر نظام محمدخان زنگنه (درگذشته ۱۲۵۷ قمری/۱۸۴۱ میلادی) به سمت آجودان باشی «تمامت افواج نظام» برگزیده شد.
در دوره محمدشاه قاجار
در دوره پادشاهی محمدشاه قاجار (۱۲۲۲–۱۲۶۴ قمری/۱۸۰۷–۱۸۴۸ میلادی)، زمانی که در مقام سرداری سپاه ۲۰٬۰۰۰ نفری آذربایجان به سوی هرات حرکت میکرد، در شهر سمنان به اردوی بزرگ ایران پیوست. شاه او را بنواخت و افزون بر اعطای خنجر مرصع و حمایل سرخ، به درجه سرتیپی نایل ساخت.
مأموریت به اروپا
به دنبال فتنهانگیزیهای مأموران انگلیسی در ایران و کارشکنی در مسئله هرات، برای روشن کردن حقوق ایران و شکایت از وزیر مختار انگلستان جان مکنیل (مأموریت در ایران از ۱۲۵۲ تا ۱۲۵۸ قمری/۱۸۳۶ تا ۱۸۴۲ میلادی) که منشأ اصلی توطئه بود، دولت ایران تصمیم گرفت محمدحسین خان آجودان باشی را در رأس هیأتی، به ظاهر برای تعزیت درگذشت ویلیام چهارم و تهنیت جلوس ملکه ویکتوریا، عازم انگلستان گرداند.
سفر و دیدارها
سفیر فوقالعاده ایران در ۲۳ جمادیالثانی ۱۲۵۴ قمری/۱۳ سپتامبر ۱۸۳۸ میلادی، از راه تبریز عازم اروپا شد. از ترابوزان و دریای سیاه به استانبول رسید و پس از اندکی توقف خود را به اتریش رساند.
مقامات انگلیسی که به سبب حمله محمدشاه به هرات (و دلایل دیگری چون حضور معلمان روسی در قشون ایران)، با ایران سر ناسازگاری داشتند، از زمانی که آجودان باشی به استانبول رسید، به وی فهماندند که از پذیرفتن او خودداری خواهند کرد. اما او در دنباله مأموریت خود، در وین با مترنیخ صدر اعظم اتریش (۱۷۷۳–۱۸۵۹ میلادی) گفتوگو کرد و شکایت دولت متبوع خود را از رفتار سلطهگرایانه انگلستان به آگاهی وی رسانید.
آجودان باشی پس از دیدار با ولیعهد روسیه که در آن زمان به اتریش آمده بود، و گفتوگو با برخی از بزرگان سیاسی آن کشور و سفیران کشورهای دیگر که در اتریش به سر میبردند، راهی فرانسه شد و در پاریس با پادشاه فرانسه، لوئی فیلیپ دیدار کرد و نامه پادشاه ایران را به او رساند. پادشاه فرانسه برای تحکیم مودت، هیأتی به ریاست کنت دوسرسی، سفیر فوقالعاده فرانسه در دربار ایران، به تهران اعزام داشت (۱۲۵۵ قمری/۱۸۳۹ میلادی).
ورود به انگلستان
انگلیسیها به شیوههای گوناگون کوشیدند از ورود نماینده ایران به کشورشان جلوگیری کنند. سرانجام محمدحسین خان آجودان باشی در جامه بازرگانان وارد انگلستان شد. در آنجا به رغم کوششهای صدر اعظم اتریش و سیاستهای خردمندانه او، امنای دولت انگلستان و در رأس آنها وزیر امور خارجه بریتانیا، لرد پالمرستون، در واقع به علت کدورت از قضیه هرات، اما ظاهراً به بهانه توهین به مکنیل، از پذیرفتن وی خودداری کردند.
کوششهای آجودان باشی به نوشتن نامههایی چند برای وزیران و نمایندگان مجلس انگلستان، و سفیران خارجی در آن کشور که بعضاً به روزنامههای انگلیسی نیز سرایت میکرد، منحصر گردید، اما همین نیز تا حدودی اذهان عمومی سیاستمداران اروپا، به ویژه قشر حاکم بریتانیا را درباره ایران روشن کرد.
بازگشت
وی هنگام بازگشت به میهن، به منظور ایجاد برخی اصلاحات در قشون ایران، ۱۱ افسر و ۳ صنعتگر از فرانسه استخدام کرد و با مقداری جنگافزار به ایران آورد.
شرح مأموریت
شرح مأموریت محمدحسین خان آجودان باشی توسط عبدالفتاح گرومرودی که منشی وی بود، نوشته شده است. این کتاب گزارشهای گیرایی از «منازل عرض راه»، اوضاع سیاسی امپراتوری عثمانی، اتریش، انگلستان و فرانسه، و کارهای آجودان باشی در هر یک از این کشورها دارد.
بازگشت به ایران و القاب
محمدحسین خان آجودان باشی در ۵ شوال ۱۲۵۵ قمری/۱۲ دسامبر ۱۸۳۹ میلادی، پس از یک سال و ۴ ماه وارد تبریز شد و به تهران آمد و از سوی شاه به «نظامالدوله» ملقب گردید.
حکومت یزد
آجودان باشی در ۱۲۵۶ قمری/۱۸۴۰ میلادی به حکومت یزد گماشته شد و به آبادسازی آن دیار پرداخت و قنات و آبانبار و کاروانسرا پدید آورد.
حکومت فارس
سپس در ۱۲۶۰ قمری/۱۸۴۴ میلادی به جای میرزا نبیخان قزوینی امیر دیوان، با لقب «صاحب اختیار» به حکومت فارس برگزیده شد و تا درگذشت محمدشاه قاجار در آن منطقه فرمانروا بود. نوشتهاند که وی در آنجا به برقراری نظم و ایجاد آبادانی فراوان توفیق یافت که از آن جمله بود، کشیدن راه آبی بزرگ به درازای ۱۸ فرسنگ از کوهستانهای ممسنی تا شیراز، که بسیار سودبخش بود.
برخورد با بابیه
در دوران حکومت محمدحسین خان بر فارس، فتنه سید علی محمد باب در آن دیار بالا گرفت و وی بسیاری از بابیان را دستگیر کرد و در ۱۲۶۲ قمری/۱۸۴۶ میلادی مجلس مناظرهای میان باب و علمای فارس برپا ساخت که به محکومیت سید علی محمد انجامید. در این مجلس سید یحیی دارابی مشهور به «وحید اكبر» نیز حاضر بود که در پایان از بیم نظامالدوله گریخت.
دوران صدارت امیرکبیر
در دوران صدارت میرزا تقیخان امیرکبیر، میان محمدحسین خان و اعیان و متنفذان شیراز و سران ایل قشقایی کدورتهایی پیش آمد که منجر به اغتشاش عمومی گردید. آشوب ۴۰ روز به درازا کشید و عدهای از دو سوی کشته شدند.
انگیزه شورش را شاید بتوان در موارد زیر جستوجو کرد: نارضایتی همگانی از نحوه کشورداری قاجاریان عموماً و حکومت فارس خصوصاً؛ نارضایتی درباریان و رجال پایتخت از امیرکبیر و ناخشنودی از حمایت دربار؛ همچنین مقابله سخت آجودان باشی با فتنه سید علی محمد باب و آشوبهایی که انگلیسیها از آن سود میجستند.
برکناری و زندان
چون کار بر آجودان باشی تنگ شد، امیرکبیر وی را برکنار کرد و به احمدخان نوایی دستور داد او را به زندان اندازد. آجودان باشی پس از چندی به نحوی ناشایست به تهران انتقال داده شد. درست دانسته نیست سبب دشمنی آن دو چه بوده است، اما این دشمنی از زمانی که هر دو در تبریز بودند آغاز شده بود و به رغم کوششهای محمدحسین خان هرگز التیام نیافته بود.
آزادی و درگذشت
در ۱۲۷۴ قمری/۱۸۵۸ میلادی، آجودان باشی با جلب حمایت یکی از سفیران بیگانه (احتمالاً فرانسه) آزاد شد و سرانجام به احتمال قوی در ۱۲۸۳ قمری/۱۸۶۶ میلادی وفات یافت.
شخصیت و اوصاف
در ستایش فرزانگی محمدحسین خان میتوان از اینجا گواهی آورد که مترنیخ، او را «دارای هوش سرشار، مطلع از اوضاع و جوامع اروپا و دارای تسلط کامل در بیان عقاید خویش» توصیف کرده است[۱].
فرزندان
حسین خان پسری به نام علیخان داشت که عضو وزارت خارجه شد و لقب «مشیر الوزاره» یافت. وی مردی کاردان بود و به درجه سرتیپ دومی هم رسید و با عنوان ژنرال کنسولی (کارپرداز اول) به مدت ۳ سال از ۱۲۸۰ تا ۱۲۸۳ قمری/۱۸۶۳–۱۸۶۶ میلادی در پاریس و لندن انجام وظیفه کرد و از آن تاریخ تا ۱۲۸۷ قمری/۱۸۷۰ میلادی مأمور خدمت در تفلیس گردید. وی که بیماری قلبی داشت در ۱۳۰۱ قمری/۱۸۸۴ میلادی در تهران درگذشت.
پسرش حسین پاشا خان که با توجه به لقب نیای خود نام آجودان باشی برگزیده بود و از معتقدان «انجمن اخوت» تهران بود، از سیاست کناره گرفت و به خانقاه پناه برد[۲].
پانویس
منابع مقاله
بخش تاریخ، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، 1374
وابستهها
رده ها را وارد کنید