تکفیر از دیدگاه علمای اسلام

تکفیر از دیدگاه علمای اسلام
پدیدآوران	رضوانی، علی‌اصغر (نويسنده) کنگره جهانی جریان های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام (نخستین (تهيه کننده)
ناشر	دار الإعلام لمدرسة اهل البیت (علیهم السلام)
مکان نشر	ایران - قم
سال نشر	1393ش
چاپ	1
شابک	‎978-600-94845-6-0
موضوع	تکفیر - فقیهان اهل سنت - نظریه درباره تکفیر - مجتهدان و علما - نظریه درباره تکفیر - سلفیه - عقاید - نقد و تفسیر - وهابیه - عقاید - نقد و تفسیر
زبان	فارسی
تعداد جلد	1
کد کنگره	/8ت6ر 225/3 BP
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

تکفیر از دیدگاه علمای اسلام، اثر علی‌اصغر رضوانی (متولد 1341ش). این کتاب بخشی از مطالب ارائه شده در کنگره جهانی «جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام» در قم، سال ۱۳۹۳ش، است که به بررسی مبانی فکری، ریشه‌ها، و راه‌های مقابله با پدیده تکفیر از منظر قرآن، سنت و دیدگاه‌های علمای بزرگ جهان اسلام می‌پردازد.

ساختار کتاب

کتاب در یک جلد تنظیم شده و شامل مقدمه دبیر علمی، دیباچه، پیشگفتار و پنج فصل اصلی است.

گزارش محتوا

مقدمه دبیر علمی شامل مطالبی درباره ریشه‌های پدیده تکفیر و انگیزه تشکیل کنگره جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام است که نخست به بیان دو مفهوم ایمان و کفر اشاره شده سپس به آغاز فتنه تکفیر و تکفیر خشونت‌آمیز اشاره شده و در پایان از انگیزه تشکیل کنگره سخن به میان آمده است. در دیباچه کتاب در خصوص کنگره جهانی«جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام»و محورهای چهارگانه مباحث مطرح شده سخن گفته شده است. همچنین به پژوهش‌های مستقل انجام شده توسط اندیشمندان در این رابطه به اجمال اشاره شده است. در پیشگفتار نیز مطالبی پیرامون وحدت، همسبتگی و الفت میان امت از منظر قرآن و سیره پیامبر اکرم(ص) مطرح شده و ضمن اشاره به دیدگاه‎‌های مختلف درباره تکفیر مسلمانان، به اختصار به مباحث کتاب اشاره شده است.

فصل اول با عنوان دست مایه‌های تکفیر، مفاهیم لغوی و اصطلاحی و شرعی «اسلام» و «ایمان» و «کفر» بررسی شده است . همچنین به مفهوم تصدیق و جایگاه آن در حقیقت ایمان پرداخته شده و ادله عدم دخالت تصدیق در ایمان نقد و بررسی شده است. به دنبال آن، موضوع تاثیر عمل در مفهوم ایمان مطرح شده و در این راستا به دو نظریه مبنی بر رکن بودن عمل و رکن نبودن آن در ایمان به همراه دلایل هریک از نظریه‌ها و نقدهایی که بر آنها وارد شده اشاره شده است. لزوم التزام به مقتضای ایمان، زیادت و نقصان در ایمان و مسائل مرتبط با آن، تاثیر اقرار به شهادتین در ترتب آثار اسلام و ایمان، اجتماع نفی ایمان با اسلام با تکیه بر آیات روایات و... از دیگر مباحث مطرح شده است. نویسنده در بحثی به ارکان اسلام و ایمان که شامل اقرار به توحید، نبوت پیامبر اسلام(ص) و اقرار به معاد می‌شود، پرداخته است. یکی از مباحث مهم این فصل، بررسی مفهوم کفر در لغت و در اصطلاح است که از دیدگاه علمای مختلف بیان شده است. همچنین کفر به دو بخش «کفر اکبر» و «کفر اصغر» تقسیم شده است و معیارهای تشخیص و آثار هر کدام بررسی شده است. نویسنده تقسیم دیگری را برای کفر به لحاظ اطلاق و تعیین ذکر کرده و از میزان در کفر به مبدا و معاد سخن به میان آورده است. وی در این راستا نخست به مساله مخالف با حکم نقلی و شرعی پرداخته و نظر علماء را در مورد آن گفته سپس به مخالفت با حکم عقلی و ضروری و... اشاره کرده است. در ادامه به بررسی اختلاف‌نظرها درباره «انکار ضروری» به عنوان یکی از دلایل کفر پرداخته شده و اقوال مختلفی نظیر قول به سبب مستقل یا عدم سببیت مستقل و قول به تفصیل را ذکر گردیده است.

فصل دوم درباره تکفیر از دیدگاه قرآن، روایات، صحابه و اندیشمندان اسلامی است. این فصل با تبیین مفهوم تکفیر و اصل «عدم تکفیر» آغاز می‌شود و لزوم احتیاط شدید در این امر توسط شارع مقدس گوشزد شده است. تأکید شده است که علمای اسلام به احتیاط در مسئله تکفیر پایبند بوده‌اند و همچنین وجوب تفحص و عدم سرعت در تکفیر را بیان کرده‌اند. در ادامه، دیدگاه قرآن و روایات درباره تکفیر بررسی شده است که شامل آیاتی می‌شود که بر اصل عدم تکفیر دلالت دارند، مانند آیاتی که بر اساس ظاهر ایمان به اسلام حکم می‌کنند. دیدگاه صحابه درباره تکفیر از دیگر مطالب است که نویسنده در آن به سخنان برخی از صحابه نظیر جابر بن عبد الله انصای، انس بن مالک و همچنین سیره حضرت علی(ع) استشهاد کرده و در ادامه دیدگاه علمای سلف نظیر ابن سیرین(م 110ق)، ابن ابی لیلی (م 148ق) و دیگر عالمان اهل سنت را مطرح کرده است. در این فصل همچنین به تفصیل به دیدگاه اندیشمندان اسلامی شیعه و سنی از اوایل قرن چهارم تا آخر قرن چهاردهم هجری قمری در مورد تکفیر پرداخته شده و ضمن اشاره به سخنان بسیاری از عالمان فریقین در این خصوص، خودداری آنان از تکفیر اهل قبله به دلیل ارتکاب گناه کبیره یا اختلافات کلامی گزارش شده است. همچنین در پایان فصل به اجماع فقها و متکلمان درباره عدم جواز تکفیر اهل قبله اشاره شده است.

فصل سوم به راه‌های علاج تکفیر افراطی و خطرات و پیامدهای تکفیر اختصاص یافته است. در این فصل به اموری به عنوان راه‌ حل برای افراطی‌گری و تندروی اشاره شده است. شناخت هر مذهب از منابع آن، حسن ظن به دیگران، حکم نکردن به لوازم اعتقادات دیگران همچنین حکم بر اساس ظاهر افراد و ....از جمله این امور است. در ادامه به عوامل تندروی و غلو در دین و مذهب مانند تعصب در رأی، محور قرار دادن اشخاص، تقلید کورکورانه ناشی از تعصب و دست برنداشتن از سوابق فکری و.... اشاره شده است . همچنین در این فصل به پیامدها و خطرات ناشی از تکفیر و افراطی‌گری از جمله تضعیف وحدت مسلمانان، کشتن انسانها به نام دین، طعن در امت اسلامی و تخریب چهره اسلام و.... پرداخته شده و به دنبال آن از دیدگاه سلف درباره تکفیر اهل قبله سخن به میان آمده است. موانع تکفیر از دیگر مباحث فصل است که در آن دیدگاه علمای اهل سنت در مورد موانع تکفیر بررسی شده است.

فصل چهارم با عنوان موارد اتفاق و اختلاف بر تکفیر در مذاهب اسلامی به تفکیک مواردی می‌پردازد که در مورد تکفیر بر آن‌ها اتفاق وجود دارد یا مورد اختلاف هستند. نویسنده نخست موارد اتفاق بر تکفیر شامل منکر الوهیت خدا و توحید و رسالت، منکر ضروری دین دشنام دادن به پیامبر و اهل بیت، و ... را مورد بررسی قرار داده سپس به موارد اختلاف بر تکفیر نظیر تکفیر معتقدان به خلق قرآن یا تحریف قرآن، و مهم‌تر از همه، حکم تکفیر «مرتکب گناه کبیره» که عمده نزاع‌های تاریخی بر سر این موضوع بوده است، اشاره کرده و نظر خوارج و اقوال و ادله علمای مذاهب مختلف اسلامی درباره مرتکب کبیره بررسی شده است همچنین به موارد اختلافی دیگری در تکفیر تا آخر فصل اشاره شده است.

فصل پنجم با عنوان «ترور، اغتیال و اعتدال»، به بررسی دقیق و فقهی مفاهیم خشونت‌بار مرتبط با پدیده تکفیر می‌پردازد. در مفهوم‌شناسی در این بخش، ابتدا مفهوم «ارهاب و ترور» تعریف می‌شود و پس از آن، مفهوم «اغتیال» و «فتک»مورد بررسی قرار می‌گیرد. همچنین، فتاوای مرتبط با این موضوعات در این قسمت ذکر شده است. در بخشی از این فصل، نویسنده با استناد به آیات قرآن، روایات اهل سنت، و روایات اهل بیت(ع) و همچنین بررسی شواهد تاریخی، به تحلیل حکم ترور و آدمکشی از دیدگاه شرع پرداخته است. در ادامه، دیدگاه‌های علمای بزرگ اسلام در مورد تروریسم و ترور ارائه شده است. در این راستا، نظرات اندیشمندانی از اهل سنت و شیعه چون حسن بصری (متوفی ۱۱۰ق)، امام ابوبکر آجری (متوفی ٣٦٠ق)، ابن منده (متوفی ٣٩٥ق)، ماوردی (متوفی ٤٥٠ق) و شیخ طوسی (متوفی ٤٦٠ق) تا مفسران متأخر مانند جلال‌الدین سیوطی (متوفی ٩١١ق) و خطیب شربینی (متوفی ٩٧٧ق) و... بررسی شده است. بخشی از مباحث این فصل به مساله اعتدال اختصاص یافته است. نویسنده نخست اعتدال را ازمنظر قرآن کریم و حدیث مورد بررسی قرار داده، سپس به اعتدال اسلام در تاریخ اشاره کرده و نمونه‌های از سیره پیامبر(ص) و اقدام عملی ایشان را در مواجهه با افکار خشونت‌آمیز و تکفیری ذکر کرده است. اعتدال اسلام از نگاه مستشرقانی مانند گوستاولبون باضافه اعتدال دین اسلام از نگاه اندیشمندان اسلامی همچون ابوحامد غزالی(م 505ق)، صدرالشریعه(م 747ق)، شاطبی(790ق) و....مباحث پایانی کتاب است.

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.