خلیفة، معز لدین‌الله الخلیفة

معد المعز لدین‌الله فاطمی
نام کامل	ابوتمیم معد بن اسماعیل المنصور بالله بن القائم بن المهدی عبیدالله الفاطمی
نام‌های دیگر	المعز لدین‌الله
نسب	فاطمی، علوی، حسینی
نام پدر	اسماعیل المنصور بالله
ولادت	۱۱ رمضان ۳۱۹ق (۹۳۱م)
محل تولد	مهدیه (افریقیه/تونس کنونی)
محل زندگی	مهدیه، منصوریه، قاهره
رحلت	۱۷ ربیع‌الآخر ۳۶۵ق (۹۷۵م)
مدفن	قاهره
طول عمر	۴۵ سال و ۶ ماه
فرزندان	نزار العزیز بالله، تمیم (شاعر)
دین	اسلام
مذهب	اسماعیلی
پیشه	خلیفه، فرمانروا
منصب	چهارمین خلیفه فاطمی
پس از	المنصور بالله (پدر)
پیش از	العزیز بالله (پسر)
اطلاعات علمی
درجه علمی	آگاه به حکمت، نجوم، فقه و ادب
علایق پژوهشی	شعر، نجوم، فقه، ادبیات
برخی آثار	أدعیة الأیام السبعة

ابوتمیم معد بن اسماعیل المنصور بالله، ملقب به المعز لدین‌الله (۳۱۹ – ۳۶۵ق)، چهارمین خلیفه فاطمی و از برجسته‌ترین و تأثیرگذارترین فرمانروایان این سلسله بود. او در سال ۳۴۱ق در افریقیه (تونس کنونی) به خلافت رسید و با فتح مصر در سال ۳۵۸ق و بنای شهر قاهره در سال ۳۵۹ق، نقطه عطفی در تاریخ دولت فاطمیان ایجاد کرد. المعز با انتقال پایتخت از منصوریه به قاهره، پایه‌های حکومت فاطمیان را در مصر مستحکم ساخت و قلمرو خود را تا شام و حجاز گسترش داد. او به عدالت، تدبیر، شجاعت، ادب و سخاوت شهرت داشت و خود نیز شعر می‌سرود. از آثار برجسته او می‌توان به «أدعیة الأیام السبعة» اشاره کرد که مجموعه‌ای از ادعیه و مناجات‌های عرفانی است.

ولادت

معد بن اسماعیل در روز دوشنبه، ۱۱ رمضان سال ۳۱۹ هجری قمری (۹۳۱ میلادی) در شهر مهدیه (در ساحل شرقی تونس کنونی، پایتخت نخستین فاطمیان) به دنیا آمد.

نسب

نسب او به امام جعفر صادق(ع) می‌رسد: معد بن اسماعیل المنصور بالله بن القائم بن المهدی عبیدالله بن محمد الحبیب بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق.

خلافت

پس از مرگ پدرش المنصور بالله در سال ۳۴۱ق، المعز در سن ۲۴ سالگی در شهر منصوریه (پایتخت جدید فاطمیان در مغرب) به خلافت رسید.

فتح مغرب

او وزیر و فرمانده خود، جوهر صقلی را با سپاهی بزرگ به فتح مناطق باقی‌مانده در مغرب فرستاد. جوهر شهرهای فاس و سجلماسه را فتح کرد و تا ساحل اقیانوس اطلس پیش رفت و از ماهی‌های آن برای المعز فرستاد.

فتح مصر و بنای قاهره

پس از مرگ کافور اخشیدی (حاکم مصر) در سال ۳۵۷ق، المعز به جوهر صقلی دستور فتح مصر را صادر کرد. جوهر در سال ۳۵۸ق وارد مصر شد و در سال‌های ۳۵۹ تا ۳۶۱ق شهر جدیدی به نام «قاهره» (القاهرة المعزیة) بنا نهاد.

انتقال به مصر

المعز در سال ۳۶۱ق حکومت افریقیه را به بلکین بن زیری سپرد و با اموال و خزائن فراوان به سوی مصر حرکت کرد. او در رمضان سال ۳۶۲ق وارد قاهره شد و آن را پایتخت جدید فاطمیان قرار داد.

گسترش قلمرو

در دوران او دعوت فاطمیان در مصر، شام، حجاز (مکه و مدینه) و یمن گسترش یافت و خطبه به نام او خوانده شد.

صفات و ویژگی‌ها

منابع تاریخی المعز را پادشاهی عاقل، حازم، شجاع، عادل و با سیاستمداری قوی توصیف کرده‌اند که به رعیت انصاف می‌ورزید. او ادیب و شاعر بود و اشعار لطیفی از او نقل شده است. همچنین به علوم حکمت، نجوم و فقه آگاه بود و به حرمت شرع اهمیت می‌داد.

سخاوت و انفاق

در مراسم ختنه‌سوران فرزندانش، هزینه‌های کلانی را در سراسر قلمرویش تقبل کرد و به گفته مقریزی، در این مراسم ۱۵ هزار کودک در صقلیه ختنه شدند.

شعر

از اشعار اوست:

تِلکَ المَحاجِرُ فِي المَعاجِرِ		تِلکَ المَحاجِرُ فِي المَعاجِرِ
أَمضى وَأَقضى فِي النُفوسِ		مِنَ الخَناجِرِ فِي الحَناجِرِ
لِلَّهِ ما صَنَعَت بِنا		تَعِبَ المُهاجِرُ فِي الهَواجِرِ

ترجمه:

«آن نگاه‌های جادویی در میدان نبرد، در جان‌ها نافذتر و برنده‌تر از خنجرهایی است که در گلوها فرو می‌روند. به خدا سوگند که با ما چه کردند! خسته شد مسافر در آن گرمای سوزان (از فراق شما).»

وفات

المعز لدین‌الله در روز جمعه، ۱۷ ربیع‌الآخر (به نقلی ۱۱ یا ۱۳ ربیع‌الآخر) سال ۳۶۵ هجری قمری (۹۷۵ میلادی) در قاهره درگذشت. عمر او حدود ۴۵ سال و ۶ ماه بود و مدت خلافتش ۲۳ سال و ۵ ماه و چند روز به طول انجامید.

پس از مرگ او، پسرش نزار با لقب «العزیز بالله» به خلافت رسید. المعز پیش از مرگ، جانشینی نزار را تعیین کرده بود و پسرش تا عید قربان مرگ او را مخفی نگه داشت.

آثار

از المعز لدین‌الله اثری به نام «أدعیة الأیام السبعة» (دعاهای هفت روز) بر جای مانده است. این مجموعه شامل ادعیه و مناجات‌های عرفانی برای هر یک از هفت روز هفته است که با بیانی شیوا و عمیق، مضامین توحیدی و عرفانی را در بر دارد. این اثر نشان‌دهنده تسلط او بر علوم دینی و عرفان اسلامی است.

منابع مقاله

• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج7
• رجایی، مهدی، الکواکب المشرقة في أنساب و تاريخ و تراجم الأسرة العلوية الزاهرة، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)، ۱۴۲۲ق، ج3
• امین، محسن، کشکول السيد محسن الأمين العاملي، بیروت: دار المرتضی، ۱۴۳۰ق
• ابن فوطی، عبدالرزاق بن احمد، مجمع الآداب في معجم الألقاب، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۶ق، ج5
• صنعانی، یوسف بن یحیی، نسمة السحر بذکر مَن تشیع و شعر، بیروت: دار المؤرخ العربي، ۱۴۲۰ق، ج3
• مقریزی، احمد بن علی، اتعاظ الحنفا بأخبار الائمة الفاطمیین الخلفا، قاهره: وزارة الأوقاف، ۱۴۱۶ق، ج1
• منتدی مصیاف، «أدعية الأيام للامام المعز لدين الله»

وابسته‌ها

• أدعیة الأیام السبعة
• الکلام الإسماعیلي: خمسة کتب إسماعیلیة في التوحید و الباطن و مکاسرة الأضداد