اب‍وح‍ات‍م‌ رازی‌، م‍ح‍م‍د ب‍ن‌ ادری‍س‌

ابوحاتم رازی
نام کامل	محمد بن ادریس بن منذر بن داود بن مهران حنظلی
نام‌های دیگر	ابوحاتم رازی
نسب	از موالی تمیم بن حنظله
نام پدر	ادریس بن منذر بن داود بن مهران
ولادت	۱۹۵ هجری قمری (۸۱۱ میلادی)
محل تولد	ری
محل زندگی	ری
رحلت	۲۷۷ هجری قمری (۸۹۰ میلادی)
مدفن	ری
طول عمر	۸۲ سال
فرزندان	عبدالرحمن بن ابی‌حاتم (راوی و نویسنده)
دین	اسلام
مذهب	اهل سنت (سلفی)
پیشه	محدث، حافظ، رجال‌شناس، ناقد حدیث
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	حدیث، جرح و تعدیل، علوم حدیث، تفسیر
اساتید	احمد بن حنبل قتیبة بن سعید محمد بن بشار بندار ابن ذکوان قاری عبدالملک بن قریب اصمعی ابوصالح کاتب اللیث نعیم بن حماد خزاعی ابونعیم فضل بن دکین عبیدالله بن موسی
شاگردان	عبدالرحمن بن ابی‌حاتم (فرزند) ابوداود سجستانی نسائی ابن ماجه ابو عوانه اسفراینی ابوزرعه رازی ابوزرعه دمشقی ابن ابی‌الدنیا قاضی محاملی
برخی آثار	من كتاب الزهد تفسیر القرآن مسند الوحدان أسماء مشایخه کتاب فی بیان خطأ البخاری فی تاریخه کتاب تعبیر الرؤیا

ابوحاتم محمد بن ادریس بن منذر بن داود بن مهران حنظلی رازی (۱۹۵-۲۷۷ق)، از برجسته‌ترین محدثان، حافظان و رجال‌شناسان قرن سوم هجری بود. او به عنوان یکی از پیشوایان علم حدیث و جرح و تعدیل شناخته می‌شود و در کنار ابوزرعه رازی، از سرآمدان علم حدیث در خراسان به شمار می‌رفت. ابوحاتم با سفرهای علمی گسترده به عراق، شام، مصر و حجاز، از نزدیک به سه هزار استاد حدیث شنید و شاگردان بسیاری از جمله ابوداود، نسائی و ابن ماجه را تربیت کرد. او در تشخیص صحت و سقم احادیث و نقد راویان تبحر داشت و آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشت که از جمله آنها می‌توان به «کتاب الزهد»، «تفسیر القرآن» و «مسند الوحدان» اشاره کرد.

ولادت

ابوحاتم محمد بن ادریس بن منذر بن داود بن مهران حنظلی رازی در سال ۱۹۵ هجری قمری (۸۱۱ میلادی) در شهر ری به دنیا آمد. نسبت «حنظلی» او یا به دلیل سکونت در محله «درب حنظله» در ری است، یا اینکه او از موالی تمیم بن حنظله به شمار می‌رفته است.

تحصیلات

شروع تحصیل و سفرهای علمی

ابوحاتم از سال ۲۰۹ هجری قمری (در ۱۴ سالگی) به فراگیری حدیث پرداخت. او در سال ۲۱۳ هجری قمری (در ۱۸ سالگی) سفرهای علمی خود را آغاز کرد و به مدت هفت سال به شهرهای مختلف عراق، حجاز، شام و مصر سفر نمود. او در این سفرها از محضر بیش از سه هزار استاد حدیث بهره برد.

برخی از مشایخ برجسته او عبارتند از:

- احمد بن حنبل

- قتیبة بن سعید

- محمد بن بشار بندار

- ابن ذکوان قاری

- عبدالملک بن قریب اصمعی

- ابوصالح کاتب اللیث

- نعیم بن حماد خزاعی

- ابونعیم فضل بن دکین

- عبیدالله بن موسی

مشقت‌های سفر

ابوحاتم در راه تحصیل علم، رنج‌های فراوانی متحمل شد. او خود نقل کرده است که در سفر اول، بیش از هزار فرسخ (حدود ۶۰۰۰ کیلومتر) را پیاده طی کرد. همچنین نقل شده است که در بصره، هشت ماه با گرسنگی شدید به تحصیل حدیث پرداخت و حتی دو روز متوالی چیزی نخورد.

فعالیت‌ها

جایگاه علمی

ابوحاتم رازی از برجسته‌ترین محدثان و حافظان قرن سوم هجری به شمار می‌رود. او را «امام عصر در حدیث» و «مرجع در مشکلات حدیث» توصیف کرده‌اند. احمد بن سلمه نیشابوری گفته است: «پس از اسحاق بن راهویه و محمد بن یحیی، کسی را داناتر از ابوحاتم به حدیث و معانی آن ندیدم.»

نقد و جرح و تعدیل

ابوحاتم در علم جرح و تعدیل (نقد راویان) و تشخیص صحت و سقم احادیث، چیره‌دست و توانا بود. او به عنوان یکی از بزرگترین ناقدان حدیث شناخته می‌شود و بسیاری از آرای او در کتاب‌های رجالی، به ویژه «الجرح و التعدیل» فرزندش عبدالرحمن، نقل شده است.

شاگردان

شاگردان بسیاری از محضر ابوحاتم بهره بردند که از جمله آنها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

- عبدالرحمن بن ابی‌حاتم (فرزند او)

- ابوداود سجستانی (صاحب سنن)

- نسائی (صاحب سنن)

- ابن ماجه (صاحب سنن)

- ابوعوانه اسفراینی

- ابوزرعه رازی

- ابوزرعه دمشقی

عقیده

ابوحاتم بر مذهب سلف صالح بود و در اعتقادات خود به کتاب و سنت و مذهب اهل اثر (شافعی، احمد بن حنبل، اسحاق بن راهویه و ابوعبید) تمسک می‌جست.

وفات

ابوحاتم رازی در ماه شعبان سال ۲۷۷ هجری قمری (۸۹۰ میلادی) در سن ۸۲ سالگی در شهر ری درگذشت.

آثار

ابوحاتم آثار متعددی در زمینه حدیث، تفسیر و رجال تألیف کرد که متأسفانه بیشتر آنها از بین رفته است. از آثار باقی‌مانده او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- کتاب الزهد: نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانه ظاهریه دمشق موجود است و بخش‌هایی از آن به چاپ رسیده است.

- تفسیر القرآن: بخشی از آن که شامل تفسیر بخشی از سوره مائده تا سوره انفال است، در کتابخانه محمودیه مدینه موجود است.

- مسند الوحدان: ذکری از این کتاب در الجرح و التعدیل و نیز توسط ابن حجر آمده است.

- أسماء مشایخه: کتابی که در آن نام استادان خود را گردآوری کرده است.

- کتاب فی بیان خطأ أبی عبدالله محمد بن إسماعیل البخاری فی تاریخه: کتابی در نقد خطاهای بخاری در تاریخ خود.

- کتاب تعبیر الرؤیا: کتابی در تعبیر خواب.

منابع مقاله

• ابوحاتم رازی، محمد بن ادریس، من کتاب الزهد، بیروت: دار البشائر الإسلامیة، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م
• رفیعی، علی، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج۵، تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1378
• کنتوری، حامدحسین بن محمدقلی، خلاصه عبقات الانوار: حدیث تشبیه، تهران: مؤسسه نبأ، ۱۳۸۶ش
• صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۲، بیروت: دار النشر فرانز شتاينر، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۲م،
• حسینی میلانی، علی، الصحیحان في المیزان، قم: مرکز الحقائق الإسلامیة، ۱۴۲۷ق
• حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، ترجمه تقویم التواریخ، تهران: مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، ۱۴۰۰ش
• صادقی، محسن، بزرگان ري،ج۱، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۸۲ش،

وابسته‌ها

• من كتاب الزهد
• الإنتصار بشرح عقيدة أئمة الأمصار: قرة العینین بشرح عقیدة الرازیین
• الزهد (اب‍وح‍ات‍م‌ رازی‌)
• فهرس الجرح و التعديل
• ‌سؤالات الکتاني للإمام ابي‌حاتم الرازي: دراسة استقرائية تحليلية موازنة‌
• شرح أصل السنة و إعتقاد الدين للإمامين الرازيين أبي حاتم و أبي زرعة