ازدی موصلی، محمد بن حسین
ابوالفتح محمد بن حسین بن احمد بن حسین بن عبدالله بن یزید بن نعمان ازدی موصلی (متوفای ۳۶۷ق)، مشهور به ابوالفتح ازدی، از حافظان و محدثان برجسته قرن چهارم هجری بود. وی در موصل به دنیا آمد و مدتی در بغداد اقامت گزید. ابوالفتح ازدی با وجود جایگاه علمی و تألیفات ارزشمند در علوم حدیث، به دلیل نقل روایات غریب و مناکیر و نیز اتهام وضع حدیث، مورد نقد شدید بسیاری از محدثان قرار گرفت و نزد اهل موصل تضعیف شد. با این حال، آثاری چون «کتاب الجرح و التعدیل و الضعفاء» و «أسماء من یعرف بکنیته من أصحاب رسولالله صلیاللهعلیهوسلم» از او بر جای مانده که نشان از تلاش علمی وی در حوزه حدیث دارد.
| ابوالفتح ازدی موصلی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | محمد بن حسین بن احمد بن حسین بن عبدالله بن یزید بن نعمان |
| نامهای دیگر | ابوالفتح ازدی |
| نسب | ازدی (منسوب به قبیله ازد) |
| نام پدر | حسین بن احمد |
| ولادت | نامشخص |
| محل تولد | موصل (عراق) |
| محل زندگی | موصل، بغداد |
| رحلت | ۳۶۷ق (به نقلی ۳۷۳، ۳۷۴ق) |
| مدفن | موصل |
| دین | اسلام |
| پیشه | محدث، حافظ، نویسنده |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | از حافظان برجسته حدیث |
| علایق پژوهشی | علوم حدیث، جرح و تعدیل، تراجم صحابه |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
نام و نسب
ابوالفتح محمد بن حسین بن احمد بن حسین بن عبدالله بن یزید بن نعمان ازدی موصلی است.[۱] کنیه او «ابوالفتح» و نسبتش «ازدی» (منسوب به قبیله ازد) و «موصلی» (منسوب به شهر موصل) است.[۲]
ولادت
تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است. وی در شهر موصل (عراق کنونی) به دنیا آمد.[۳]
تحصیلات و اساتید
ابوالفتح ازدی از محضر اساتید برجسته عصر خود به فراگیری حدیث پرداخت. از جمله اساتید او:[۴][۵]
- ابویعلی موصلی
- ابوعروبه حرانی
- ابن جریر طبری
- هیثم بن خلف دوری
- علی بن سراج مصری
- احمد بن حسن بن عبدالجبار صوفی
- محمد بن محمد باغندی
شاگردان
راویان و شاگردان او عبارتند از:[۴][۵]
- ابونعیم اصفهانی
- ابراهیم بن عمر برمکی
- محمد بن جعفر بن علان شروطی
- عبدالغفار بن محمد مؤدب
- ابوالقاسم بن ثلاج
فعالیتها
جایگاه علمی و نقدها
ابوالفتح ازدی از حافظان و محدثان شناخته شده عصر خود بود و در علوم حدیث تألیفات ارزشمندی داشت.[۱] با این حال، او مورد نقد شدید بسیاری از محدثان قرار گرفت. خطیب بغدادی میگوید: «در حدیث او غرایب و مناکیر وجود دارد.»[۳]
برخی از نقدهای وارد شده بر او:[۴][۱]
- اهل موصل او را تضعیف میکردند و برایش ارزشی قائل نبودند.
- ابوبکر برقانی او را ضعیف دانسته و گفت: «در مسجد مدینه او را دیدم که اصحاب حدیث به او توجهی نمیکردند و از او دوری میجستند.»
- محمد بن صدقه موصلی ادعا کرده که ابوالفتح برای رکنالدوله بن بویه حدیثی وضع کرد و در ازای آن مال زیادی دریافت کرد.
با وجود این نقدها، طلاب حدیث از کشورهای مختلف برای شنیدن کتابهایش به نزد او سفر میکردند.[۵]
وفات
ابوالفتح ازدی در سال ۳۶۷ هجری قمری (۹۷۷ میلادی) در موصل درگذشت.[۳] برخی منابع سال ۳۷۳ یا ۳۷۴ هجری را نیز ذکر کردهاند.[۵][۶][۷]
آثار
ابوالفتح ازدی آثار متعددی در علوم حدیث تألیف کرد:[۵][۶][۷]
- کتاب الجرح و التعدیل و الضعفاء – کتابی بزرگ در جرح و تعدیل راویان حدیث که گروهی را تضعیف و گروهی دیگر را توثیق کرده است. این کتاب شهرت زیادی داشت و طلاب حدیث از نقاط مختلف برای شنیدن آن به نزد او میآمدند.
- تسمیة من وافق اسمه اسم أبیه من الصحابة و التابعین و من بعدهم من المحدثین – کتابی در معرفی کسانی که نامشان با نام پدرشان یکی است از صحابه، تابعین و محدثان بعد از آنها. نسخهای از این کتاب در کتابخانه لیدن (شماره ۱۰۸۷) و سرای احمد ثالث (شماره ۱۷/۶۲۴) موجود است.
- شرح الشهاب القضاعی – شرحی بر احادیث نبوی
- المخزون فی علم الحدیث – کتابی مرتب بر حروف هجایی درباره صحابهای که فقط یک راوی از تابعین از آنها روایت کرده است. نسخهای از این کتاب در سرای احمد ثالث (شماره ۲۰/۶۲۴) موجود است.
- کتاب المواعظ و الحکم – مجموعهای از مواعظ و حکم. نسخهای از این کتاب در کتابخانه ظاهریه (مجموع ۱۸) موجود است.
- فوائد الحدیث – کتابی در زمینه فواید حدیثی
- کتاب فی أحادیث منتقاة و غرائب من ألفاظ رسول الله – مجموعهای از احادیث منتخب و الفاظ غریب پیامبر (ص)
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ابو مخرمه، عبدالله طیب بن عبدالله، قلادة النحر في وفيات أعيان الدهر، ج3، ص223
- ↑ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج7، ص93
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ بامطرف، محمد عبدالقادر، الجامع: جامع شمل اعلام المهاجرین المنتسبین الی الیمن و قبائلهم، ج3، ص325
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج2، ص240
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج1، ص513-515
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج6، ص98
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج2، ص337
منابع مقاله
- ابو مخرمه، عبدالله طیب بن عبدالله، قلادة النحر في وفيات أعيان الدهر، ج3، بیروت: دار المنهاج، ۱۴۲۸ق
- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج7، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق
- بامطرف، محمد عبدالقادر، الجامع: جامع شمل اعلام المهاجرین المنتسبین الی الیمن و قبائلهم، ج3، بغداد: دار الرشید للنشر
- بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج1، بیروت: دار الجیل، ۱۴۲۵ق
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، ج6، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج2، بیروت: دار الکتب العلمية، ۱۴۱۷ق
- گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج2، قم: پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، ۱۳۹۷ش