فلسفه آفرینش

فلسفه آفرینش، اثر عبدالله نصری (متولد ۱۳۲۲ش)، کتابی است در بررسی پرسش‌های بنیادین درباره آفرینش انسان و جهان، هدفمندی حیات و کمال نهایی بشریت که دیدگاه‌های متنوع فلسفی، کلامی و عرفانی را در این زمینه تحلیل می‌کند.

فلسفه آفرینش
پدیدآوران	نصری، عبدالله (نويسنده) نهاد نمايندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها. مرکز برنامه‌ريزی و تدوين متون درسی (تهيه کننده)
ناشر	نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها. دفتر نشر معارف
مکان نشر	ایران - قم
سال نشر	1386ش
چاپ	2
شابک	‎978-964-8523-01-0
موضوع	آفرینش - پوچی (فلسفه) - کیهان آفرینی - جنبه‏های قرآنی - زندگی
زبان	فارسی
تعداد جلد	1
کد کنگره	/ن6ف8 226 BL
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

ساختار

کتاب، شامل دو پیشگفتار (پیشگفتار چاپ اول و پیشگفتار چاپ سوم) و چهار فصل اصلی است که سه فصل اول، هرکدام به چندین گفتار تقسیم می‌شود.

گزارش محتوا

پیشگفتار چاپ اول به اهمیت طرح پرسش‌هایی درباره چیستی و چرایی زندگی و مرگ اشاره دارد و بیان می‌کند که انسان در جستجوی معنای حیات، ناگزیر از پرداختن به فلسفه آفرینش است. این بخش بر لزوم فراتر رفتن از تفکرات مادی‌گرایانه و رسیدن به فهمی متعالی از هستی تأکید می‌کند و زمینه را برای ورود به بحث هدف غایی آفرینش فراهم می‌آورد. پیشگفتار چاپ سوم به اصلاحات و افزوده‌های جدید در کتاب، از جمله ادغام مباحث قرآنی و روایی که قبلاً به‌صورت مجزا مطرح شده بودند، اشاره دارد. همچنین، بخش جدیدی با عنوان "فاعلیت خداوند" به کتاب اضافه شده است.

فصل اول با عنوان «انسان و فلسفه آفرینش»، به بررسی پرسش‌های بنیادین بشر درباره معنا و هدف زندگی می‌پردازد. این فصل، در سه گفتار اصلی تنظیم شده است که محتوای هریک به شرح زیر است:

گفتار اول (در جستجوی فلسفه آفرینش): این گفتار با نگاهی تأمل‌برانگیز به تکرار مکررات زندگی روزمره (خواب، خوراک، کار) آغاز می‌شود و بیان می‌کند که انسان در پس این تکرارها، با سه پرسش اساسی روبه‌روست: «از کجا آمده‌ام؟ برای چه آمده‌ام؟ به کجا می‌روم؟».

نویسنده، نشان می‌دهد که این پرسش‌ها مختص عصر ما نیست؛ از زرتشت در اوستا گرفته تا ارسطو در مقدمه علم‌ الاخلاق، خیام، شمس تبریزی و اندیشمندان معاصری چون موریس مترلینگ و اوژن یونسکو، همگی به‌نوعی با این «معمای هستی» دست‌به‌گریبان بوده‌اند.

در این گفتار، به جنبش اگزیستانسیالیسم و اندیشمندانی چون سارتر، هایدگر و کی‌یرکه‌گارد اشاره شده است که تلاش کردند فلسفه را از حالت انتزاعی خارج کرده و به واقعیات ملموس زندگی انسان (مانند مرگ، اضطراب و انتخاب) پیوند بزنند تا پاسخی برای موقعیت انسان در هستی بیابند.

گفتار دوم (علل و انگیزه‌های سؤال از فلسفه آفرینش): در این بخش، تحلیل می‌شود که چه عوامل و موقعیت‌هایی انسان را ناخودآگاه به سمت پرسش از هدف آفرینش سوق می‌دهد:

1. ناپایداری زندگی: درک بی‌وفایی و زودگذر بودن شادی‌ها و دوران جوانی؛
2. معمای مرگ: مواجهه با پایان قطعی زندگی و از دست دادن عزیزان که منجر به تفکر درباره هدف از این آمدن و رفتن می‌شود؛
3. شکست در هدف‌گیری‌ها: وقتی انسان اهداف نسبی (مانند ثروت یا دانش) را هدف مطلق می‌پندارد و با شکست در آن‌ها، کل زندگی را پوچ می‌بیند، طبعا پرسش از فلسفه آفرینش برای او مطرح می‌شود؛
4. شرایط نامساعد اجتماعی: فقر و سیه‌روزی که طعم واقعی زندگی را از انسان می‌گیرد، باعث پرسش مزبور می‌شود؛
5. سؤال حقیقی از فلسفه آفرینش: نویسنده تأکید می‌کند سؤال واقعی زمانی مطرح می‌شود که انسان از سطح غرایز طبیعی فراتر رفته و از افقی بالاتر به هستی بنگرد.

گفتار سوم (انسان و فلسفه آفرینش): این گفتار بر محور مفهوم «ایدئال» یا آرمان زندگی می‌چرخد و آن را پاسخی به معمای هستی می‌داند. تعریف ایدئال و تشریح لزوم ایدئال در زندگی فردی و اجتماعی و بحث پیرامون هدف‌ها و ایدئال‌های افراد انسانی در سیر تاریخ، از جمله مباحث این گفتار است.

فصل دوم، با عنوان «از بدبینی تا پوچ‌گرایی»، به بررسی ریشه‌های تاریخی، مکاتب و علل گرایش انسان به دیدگاه‌های منفی نسبت به هستی می‌پردازد. این فصل، شامل هفت گفتار است که گزارش جامع آن‌ها به شرح زیر است:

گفتار اول (دیدگاه‌ها پیرامون جهان هستی): در این بخش، نویسنده دیدگاه‌های متفکران را به سه دسته کلی تقسیم می‌کند:

1. خوش‌بینی (Optimism): پیروان این دیدگاه (مانند لایب‌نیتس) معتقدند این جهان بهترین جهان ممکن است و شرور، امور نسبی یا عدمی هستند. فیلسوفان اسلامی و اندیشمندانی چون روسو نیز در این زمره قرار می‌گیرند؛
2. بدبینی (Pessimism): معتقدان به این دیدگاه، نظام هستی را شر مطلق و زودگذر می‌دانند. این نگاه می‌تواند ناشی از تأملات فلسفی یا بیماری‌های روانی باشد؛
3. دیدگاه سوم: گروهی که معتقدند جهان نه سراسر خیر است و نه سراسر شر، بلکه آمیزه‌ای از زیبایی‌ها و زشتی‌هاست که انسان با اختیار خود می‌تواند به آن جهت دهد.

گفتار دوم (فلسفه بدبینی): این گفتار، به بررسی تاریخی بدبینی در ملل و اندیشمندان مختلف می‌پردازد:

1. هند باستان و بودا: در تفکر هندی، زندگی با رنج، گرسنگی و پیری پیوند خورده است. بودا بر چهار حقیقت مقدس (رنج، خاستگاه رنج، رهایی از رنج و راه رهایی) تأکید داشت و هدف نهایی را رسیدن به «نیروانا» برای قطع زنجیره تناسخ می‌دانست.
2. مانی: او دیدگاهی ثنوی داشت و جهان را صحنه نبرد نور و ظلمت می‌دید که در آن بدبختی و رنج بر زندگی حاکم است.
3. ابوالعلاء معرّی: او زندگی را «زندان سه‌گانه» (کوری، خانه‌نشینی و حبس روح در بدن) می‌نامید و نگاهی بسیار تلخ و بدبینانه به نسل بشر داشت.
4. خیام: نویسنده، بین «خیام فیلسوف» و «خیام شاعر» تفکیک قائل شده و معتقد است اشعار منسوب به او، بیشتر بیانگر حیرت در معمای مرگ و بی‌اعتباری دنیاست.
5. شوپنهاور: او را «پدر بدبینی» می‌نامند؛ او معتقد بود حقیقت جهان، اراده‌ای کور و بی‌هدف است که تنها منجر به درد و رنج دائم می‌شود.

گفتار سوم (فلسفه پوچی): این بخش، به بررسی پوچ‌گرایی (Nihilism) در آثار نویسندگان معاصر می‌پردازد:

1. فرانتس کافکا: آثار او نمایانگر انسانی است که در هزارتوهای اداری و اجتماعی سرگردان است و زندگی را کابوسی بی‌فرجام می‌بیند.
2. آلبر کامو: او با طرح «افسانه سیزیف»، پوچی را نتیجه مواجهه میل انسان به معنا با سکوت جهان می‌داند، اما خودکشی را رد کرده و بر «طغیان» علیه پوچی تأکید می‌کند.
3. ژان پل سارتر: از دیدگاه او، انسان «محکوم به آزادی» است و در جهانی که ذاتا بی‌معناست، خود باید به زندگی‌اش معنا ببخشد.
4. صادق هدایت: نویسنده، او را نماینده این تفکر در ایران می‌داند که تحت تأثیر خیام و بدبینی غربی، در آثاری چون «بوف کور»، بن‌بست و نکبت زندگی بشری را ترسیم کرده است.

گفتار چهارم (علل گرایش انسان به پوچی): در این بخش، عوامل درونی و محیطی این گرایش بررسی می‌شود که از جمله آنها عبارتند از:

1. معمای آفرینش و راز مرگ: ناتوانی در پاسخ به پرسش‌های بنیادین هستی.
2. شک روانی: تزلزل در باورها و سیستم‌های فکری.
3. فقر آرمان: نداشتن هدف و ایدئال عالی در زندگی.
4. واژگونی ارزش‌ها: تغییر سنت‌ها و ارزش‌های اخلاقی در جوامع مدرن.
5. ماده‌گرایی: نگاه صرفاً مادی به جهان که حیات را به تصادف و بی‌هدفی پیوند می‌زند.
6. شرایط نابسامان محیط اجتماعی: فقر، جنگ، محیط خانوادگی نامناسب و نارسایی‌های آموزشی.

نارسایی‌های تربیتی، شکست در هدف‌گیری‌ها، عقده حقارت، ناسازگاری با محیط و خودناپذیری، از دیگر عوامل و علل پوچ‌گرایی دانسته شده است.

گفتارهای دیگر این فصل عبارتند از: ارزیابی فلسفه پوچی، ارزش حیات از دیدگاه قرآن و حیات طیبه در قرآن

فصل سوم با عنوان «فلسفه آفرینش از دیدگاه حکمت متعالیه»، به تبیین غایتمندی جهان و کمال انسانی از منظر فلسفه صدرایی، قرآن و مکاتب روان‌شناسی می‌پردازد. این فصل در ده گفتار زیر تنظیم شده است: گفتار اول (آیا جهان آفرینش هدفی دارد؟): در این گفتار، پرسش بنیادین درباره هدف‌داری کل نظام هستی مطرح می‌شود. نویسنده با نگاهی به آیات قرآن، هدف‌داری آفرینش را تبیین کرده و نشان می‌دهد که از منظر وحی، جهان بیهوده و عبث خلق نشده است.

گفتار دوم (تفسیر کلمه هدف): این بخش، به تحلیل فلسفی مفهوم «هدف» می‌پردازد. موضوعاتی چون تصور، اندیشه و اشتیاق پیرامون فعل و غایت مورد بحث قرار می‌گیرد. نویسنده چگونگی تحقق غایت در عالم هستی و ارتباط آن با صفت «حکمت الهی» را بررسی می‌کند.

گفتار سوم (فلسفه آفرینش از دیدگاه حکمت متعالیه): این گفتار به بررسی پیوند میان فلسفه صدرایی و عرفان می‌پردازد. محتوای آن شامل بررسی نظریه صوفیه و تفسیر احادیث قدسی (مانند حدیث کنز مخفی) است که در نهایت با نگاهی نقدی و تحلیلی ارزیابی می‌شوند.

گفتار چهارم (هدف آفرینش از دیدگاه قرآن): محور اصلی این گفتار، استخراج هدف خلقت از بطن آیات است. مفاهیمی چون «عبادت» و رسیدن به «قرب ربوبی» به‌عنوان غایات اصلی معرفی می‌شوند.

گفتار پنجم (جهان آفرینش به‌سوی کمال): در این بخش، حرکت استکمالی کل عالم بررسی می‌شود. نویسنده به این موضوع می‌پردازد که چگونه تمامی اجزای هستی در یک سیر دائمی به‌سوی کمال در حرکتند و در این میان، «معمای انسان» و جایگاه او در این حرکت جهانی تحلیل می‌شود.

گفتار ششم (میل به کمال در انسان): این گفتار به بررسی فطرت کمال‌جوی انسان از دو منظر می‌پردازد:

1. دیدگاه روان‌شناسی: تحلیل نظرات اندیشمندانی چون یونگ، آدلر، گلدشتاین و نظریه «خودشکفتگی» ماسلو.
2. دیدگاه قرآن: تطبیق میل به کمال با آموزه‌های دینی و هدف‌داری رفتار انسان.

گفتار هفتم (هدف نهایی انسان از دیدگاه مکاتب): نویسنده در این بخش به نقد و بررسی اهداف نهایی در مکاتب مختلف می‌پردازد، از جمله:

1. لذت‌گرایی (اصالت لذت) و خودگرایی (Egoism).
2. سودگرایی (Utilitarianism) و انسان‌گرایی (Humanism).
3. طبیعت‌گرایی و علم‌پرستی (Scientism) که در نهایت فلسفه اسلامی به‌عنوان کامل‌ترین دیدگاه در برابر آن‌ها ارائه می‌شود.

گفتار هشتم (کمال انسانی چیست؟): این گفتار به کالبدشکافی مفهوم کمال در وجود انسان می‌پردازد. موضوعاتی چون استعدادها و خصلت‌های انسانی، نقش لذت و الم، تمایلات باطنی و چگونگی مدیریت شهوات برای رسیدن به کمال حقیقی در این بخش جای دارند.

گفتار نهم (مسیرهای انسانی به‌سوی کمال): در این بخش، گام‌های عملی برای رسیدن به هدف آفرینش بررسی می‌شود که عبارتند از: خود را بر خود نهادن، خود بودن، گذشتن از خود طبیعی و رسیدن به خود ایدئال، انتخاب مثبت و آگاهانه، نیت و انگیزه درونی، خویشتن‌آگاهی و دل‌آگاهی.

در گفتار دهم، موانع راه کمال بررسی شده است.

فصل چهارم (بحثی در فاعلیت حق‌تعالی): این فصل پایانی به بررسی دقیق و عمیق مفهوم فاعلیت خداوند می‌پردازد. در این بخش، انواع فاعل‌ها، مانند فاعل بالطبع، فاعل بالقسر، فاعل بالجبر، فاعل بالقصد، فاعل بالتسخیر، فاعل بالعنایه، فاعل بالرضا و فاعل بالتجلی، به‌تفصیل توضیح داده می‌شود. همچنین، دیدگاه‌های معتزله و اشاعره در مورد فاعلیت خداوند و جبر و اختیار انسان بررسی شده و رابطه علت غایی با فاعلیت حق‌تعالی تبیین می‌شود. این فصل به دنبال ارائه تصویری جامع از نقش خداوند در آفرینش و تدبیر جهان است و چگونگی ارتباط این فاعلیت با کمال و هدفمندی هستی را روشن می‌کند.

منابع مقاله

پیشگفتار و متن کتاب.