جغرافيای تاريخی شهرستان قم
| جغرافيای تاريخی شهرستان قم | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | مؤلف ناشناخته (نويسنده) عربزاده، ابوالفضل (به کوشش) |
| ناشر | آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه سلام الله عليها. انتشارات زائر |
| مکان نشر | ایران - قم |
| سال نشر | 1383ش |
| چاپ | 1 |
| شابک | 964-8567-00-X |
| موضوع | قم - جغرافیای تاریخ |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | 1383 /م75 ج7 2113 DSR |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
جغرافیای تاریخی شهرستان قم اثر مؤلفی ناشناخته است که به کوشش ابوالفضل عربزاده منتشر شده است. این کتاب مجموعهای است درباره تاریخ و جغرافیای استان قم که وقایع تاریخی قم از قدیمترین ایام تا سال 1342شمسی را شامل شده و علاوه بر جغرافیای تاریخی علت و چگونگی بروز فتنهها، آشوبها و حوادث تاریخی و برخی از زوایای فکری، روحی و سیاسی مردم قم را گزارش میکند.
ساختار کتاب
مطالب کتاب پس از پیشگفتار و مقدمه مؤلف، در هفت بخش اصلی تنظیم شده است که شامل جغرافیای شهرستان قم، جغرافیای تاریخی شهرستان قم، بناهای تاریخی شهرستان قم، دانشمندان و رجال قم، اخلاق و رسوم قمیها، قم در زمانهای مختلف و راهها و فواصل و مسافات میباشد.
گزارش محتوا
در پیشگفتار پیرامون موضوع کتاب، و موضوعاتی همچون جغرافیای استان قم، وضعیت اجتماعی استان، پیشینه تاریخی، مذهب و زبان و وضعیت طبیعی استان، سخن به میان آمده است[۱]. درمقدمه مؤلف به نوشتههای تاریخی که درباره قم به نگارش درآمدهاند اشاره شده و به اختصار معرفی شدهاند. [۲].
بخش اول درباره جغرافیای شهرستان قم است. دراین بخش به تفصیل به اوضاع طبیعی و سازمان اداری قم پرداخته شده است. نویسنده در فصل اول به موقعیت و حدود شهرستان قم، ارتفاعات، رودها و برخی دیگر از مظاهر طبیعی آن اشاره کرده [۳] سپس در فصل دوم به سازمان اداری قم پرداخته و از جمعیت و تقسیمات داخلی این شهر و بخشها و توابع آن، راههای مواصلاتی، وضعیت کشاورزی این شهر سخن گفته است [۴].
بخش دوم به جغرافیای تاریخی شهرستان قم اختصاص یافته است. فصل اول این بخش ابتدا تاریخچه تمدن قم را شرح میدهد و ضمن اشاره به قم پیش از اسلام و چگونگی پیدایش آن، از نام و القاب این شهر و تاریخ آبادانی و عمران آن سخن به میان آورده است [۵]. محلات قدیمی شهر قم که این شهر را تشکیل داده و امروزه تغییر نام دادهاند از دیگر مطالب مطرح شده در این فصل است که در ضمن آن به معرفی برخی از محلها نظیر چهل اختران، محله مسجد جامع، دروازه ری، سیدا، عربستان، و...پرداخته شده است. [۶]. در فصل دوم به شهر قم بعد از اسلام اختصاص یافته است. نویسنده نخست به فتح قم اشاره کرده و بیان میکند که قم توسط اشعریون، که اولین اعراب مهاجر بودند، به صورت یک شهر مذهبی مستقل درآمد. وی همچنین به عهدنامهای که میان اعراب اشعری با اهالی قم بسته شده و علت توجه عربها به قم و... اشاره کرده است.[۷]. جریان هجرت حضرت فاطمه معصومه(س) و ورود ایشان به قم و دفن ایشان در باغ بابلان، همچنین ذکر نام برخی از بانوان و امامزادگان مدفون در جوار ایشان از دیگر مطالب مطرح شده است. نویسنده در ادامه به چگونگی توسعه قم اشاره کرده است [۸]. در فصل سوم به تاریخ استقلال قم و تجزیه آن از اصفهان اشاره شده است [۹]. در فصل چهارم به تاریخ رودخانه و تأمین آب قم پرداخته شده و مساله نایابی آب پس از تسلط عربها و احداث سیستمهای قنوات برای کشاورزی و زندگی شهری، اهمیت حیاتی رودخانه قمرود و تقسیم آب آن در دوره صفویه و افاغنه، نهرها و سهام رودخانه یاد شده و پلهای آن ذکر شده است[۱۰].
بخش سوم درباره بناهای تاریخی شهرستان قم است. فصل اول این بخش به بناهای مهم آستانه مقدسه حضرت معصومه(س) میپردازد. تاریخ بنای حرم پس از وفات حضرت معصومه(س) و تعمیرات و تغییرات صورت گرفته در وضع بنای آستانه مقدسه به اضافه معرفی و توصیف بناهای آن اعم از صحنها، رواقها، درها و بناهای تاریخی مانند مسجد اعظم و مقبرههای سلطنتی مانند مقبره شاه عباس ثانی و فتحعلی شاه قاجار از مطالب این فصل است. [۱۱]. در فصل دوم به سایر بناهای تاریخی قم و بارگاههای امامزادگان نظیر مرقدعلی بن جعفر، مزار احمد بن قاسم، بنای باغ سبز، مسجد میدان، مسجد جمعه و....اشاره شده است.[۱۲]
بخش چهارم به دانشمندان و رجال قم اختصاص یافته است. در فصل نخست از رجال روحانی و پیشوایان دینی برجسته قم در دوران متاخر سخن به میان آمده است. در فصل دوم به فقها و محدثین و شعرای شاخص این شهر مانند ابن شاذان (محدث قرن سوم) و ابوالحسن بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه که دارای تألیفات عدیده در زمینه فقه، حدیث و رجال است اشاره شده است. فصل سوم این بخش به معرفی فیلسوفانی که در قم میزیستهاند نظیر خواجه نصیرالدین طوسی پرداخته شده است. چهارمین فصل نیز به معرفی شاعران این شهر مانند آذر بیگدلی، ذاتی قمی و...اختصاص یافته است [۱۳].
در بخش پنجم، به اخلاق و رسوم قمیها از جمله رسوم عزاداری اشاره شده و اطلاعاتی درباره مراکز علمی و فرهنگی این شهر ارائه شده است[۱۴]. در بخش ششم، وضعیت قم در زمانهای مختلف، از جمله در عصر حاضر، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است[۱۵]. در آخرین بخش نیز فواصل و مسافات راههای استان قم، تشریح شده است[۱۶].
پانویس
- ↑ ر.ک: پیشگفتار، ص13- 26
- ↑ ر.ک: مقدمه، ص27- 32
- ↑ ر.ک: متن کتاب، ص33- 46
- ↑ ر.ک: همان، ص47- 74
- ↑ ر.ک: همان، ص75- 83
- ↑ ر.ک: همان، ص84- 91
- ↑ ر.ک: همان، ص92- 107
- ↑ ر.ک: همان، ص108- 118
- ↑ ر.ک: همان، ص118- 126
- ↑ ر.ک: همان، ص127- 150
- ↑ ر.ک: همان، ص151- 189
- ↑ ر.ک: همان، ص190- 193
- ↑ ر.ک: همان، ص195- 207
- ↑ ر.ک: همان، ص209- 230
- ↑ ر.ک: همان، ص231- 252
- ↑ ر.ک: همان، ص253- 262
منابع مقاله
مقدمه و متن کتاب.