مغازي سيدنا محمد صلی‌الله‌عليه‌وسلم: تفاوت میان نسخه‌ها

'''مغازي سيدنا محمد(ص)'''، نوشته ابومحمّد موسى بن عقبة بن ابى‌عیاش قرشى زبیری اسدی مطرقی (متوفی 141ق) است. این کتاب سه‌جلدی فقط درباره مغازی و رخدادهای نظامی دوران زندگی پیامبر(ص) در مدینه است و به همین دلیل، برخلاف کتاب «السيرة النبوية» ابن اسحاق، که یک مجموعه کامل است، به جنگ‌های دوران پس از هجرت و با اشاره به برخی از مسائل پیش از بدر، مانند تغییر قبله می‌پردازد. محمد طبرانی، پژوهش کتاب را انجام داده است.

این چاپ، که اثری منقّح از مغازی ابن عقبه است، در سه جلد عرضه شده است؛ جلد نخست، در باره موسی بن عقبه، کتاب و نسخه است. دو جلد دیگر، متن کتاب مغازی است که با تعلیقه‌ها و تخریجات فراوان همراه است. جزء اول و دوم از این نسخه دمشقی مفقود شده و از جزء دهم نیز فقط یک برگ باقی مانده است.

گفتنی است که ابن عقبه پس از «ابن اسحاق» نفر دوم در مغازی‌نویسی است. در اهمیت کتاب او همین بس که برخی از شخصیت‌های ممتاز جهان اسلام، از آن تمجید کرده‌اند؛ از جمله:

# شافعی می‌گوید: این اثر باوجود کوچکی و بااینکه برخی از آنچه در کتب دیگر آمده در این نیامده است، صحیح‌ترین کتاب مغازی است».

# مالک بن انس نیز، که رقیب ابن اسحاق و مورد طعن او در حدیث بود، می‌گوید: «عليك بمغازي الرجل الصالح موسی بن عقبة فإنّها أصحُّ المغازي».

# بعدها یحیى بن معین هم گفته است: «كتاب موسى بن عقبة عن الزهري أصحُّ الكتب».

کتاب مغازی او شمار فراوانی از محدثانِ تا قرن چهارم و پس از آن را برانگیخته است که مستقیم از کتاب موسی بن عقبه بهره جویند. حتی گفته می‌شود که: «الدُّرر في اختصار المغازي» و «السّيَر» ابن عبدالبر (متوفی463) تلخیص مغازى موسى بن عقبه است. فقرات فراوانى از این کتاب را ابن حجر در «الإصابة» و بیهقى (متوفی 458) در «دلائل النبوة» نقل کرده است. پیش‌تر، بخش مهمی از این کتاب در منابع بعدی به‌ویژه «دلائل النبوة» بیهقی آمده بود و دست‌کم دو بار بر اساس نقل‌های باقی‌مانده، بازسازی و منتشر شد. تا اینکه نسخه دمشقی حاضر، که تا اندازه‌ای کامل است، به دست آمد. بازسازی این نسخه بر اساس منابع کهن، به‌ویژه با رجوع به «دلائل النبوة» انجام یافته است. اصل کتاب، تا قرن دهم هجری در دسترس بوده، اما پس از آن کسی مغازی را ندیده بود.

موسی بن عقبه، بیش از همه بر عروة بن زبیر و زهری تکیه کرده و فقط در مواردی خاص، مستقل عمل نموده است. نکته دیگر، رعایت توالی تاریخی است که در نثر عربی با تعابیر «ثم غزا قريشا... ثم غزا...» آمده است. این مغازی در مقایسه با سیره ابن اسحاق، بسیار کم از اسانید بهره جسته است. به نظر مصحح، او از روش محدثان به سمت روش مورخان حرکت کرده تا به ترتیب وقایع تاریخی و نقل آن‌ها در یک «نظم تاریخی» برسد. مرور بر کتاب هم نشان می‌دهد که مطلقا روش سندی در این کتاب جریان نیافته است.

نکته دیگر، توجه موسی بن عقبه به ضبط تاریخ‌ها به شکل دقیق است که نمونه آن در این عبارت‌ها دیده می‌شود: «ذلك في شوّال مِن العام المُقبل من وَقعة بدر» یا «الفتحُ في رمضانَ سنةَ ثمان» که اشاره به فتح مکه است. گاهی او از چیزی که اطلاع ندارد، یا اساسا در اخبار نبوده، این‌گونه می‌نویسد: «و لا يُدری مِن أين بعث رسولُ‌الله ابنَ أُنيس إلی ابن نُبيح». همچنان‌که گاه با تعبیر «يشكّ فيه»، تردید خود را ابراز می‌کند. از دیگر ویژگی‌های ابن عقبه، تهیه لیست‏ها یا به قول مصحح، لوایح است که همان روش «تسمیه‌نگاری» است؛ در اینکه در فلان جنگ چه کسانی حضور داشتند و چند نفر کشته شدند. ابن عقبه، درباره نزول آیات هم در وقایع، گزارش‌هایی دارد و مصحح، لیستی از این موارد را آورده است. در اخبار، محل جغرافیایی حوادث نیز تعیین و معرفی می‏شود. همین‌طور، اشعاری را هم که مناسبت دارد، می‌آورد. مصحح می‌گوید: ما باید سیره عروه و زهری و ابن عقبه را در یک خط ممتد تصور کنیم. اخباری که در سیره عروه شکل گرفته، به همین ترتیب در سیره زهری و ابن عقبه امتداد یافته است. در واقع، موسی بن عقبه، دنباله‌رو مکتب سیره‌نگاری مدینه با محوریت عروه و اصلا نه مکتب مدینه، بلکه مکتب زبیری در سیره است.