ابوالعرب تمیمی، محمد بن احمد

ابوالعرب محمد بن احمد بن تمیم تمیمی
نام کامل	ابوالعرب محمد بن احمد بن تمیم بن تمام بن تمیم تمیمی
لقب	ابوالعرب
نسب	تمیمی
نام پدر	احمد بن تمیم
ولادت	حدود ۲۵۰-۲۶۰ق (۸۶۴-۸۷۳م)
محل تولد	قیروان، افریقیه (تونس کنونی)، تونس
محل زندگی	قیروان
رحلت	۳۳۳ق (۹۴۵م) - ۸ ذی‌الحجه / ۷ رجب
مدفن	باب سلم، قیروان
طول عمر	حدود ۸۳ سال
فرزندان	تمام، تمیم
دین	اسلام
مذهب	مالکی، سنی
پیشه	محدث، مورخ، فقیه، رجال‌شناس
اطلاعات علمی
درجه علمی	حافظ، علامه، مفتی
علایق پژوهشی	حدیث، رجال، تاریخ، فقه مالکی
اساتید	یحیی بن عمر ابوداود عطار عیسی بن مسکین محمد بن مسکین عبدالله بن احمد بن طالب عبدالجبار بن خالد سرتی ابوعباس بن موسی سهل بن عبدالله قبریانی حماس بن مروان حبیب بن نصر جبلة بن حمود صدفی احمد بن معتب ابوعثمان بن حداد حمدیس قطّان
شاگردان	تمام (پسر) تمیم (پسر) ابن ابی زید قیروانی محمد بن حارث خشنی حسین بن سعید خراط ربیع قطّان زیاد سروری
برخی آثار	طبقات علماء افریقیة و تونس المحن التاریخ (۱۷ جزء) عباد افریقیة مناقب بنی تمیم فضائل مالک فضائل سحنون مسند حدیث مالک ثقات المحدثین و ضعفائهم عوالی الحدیث الوضوء و الطهارة الجنائز ذکر الموت و عذاب القبر

ابوالعرب محمد بن احمد بن تمیم بن تمام بن تمیم تمیمی (حدود ۲۵۰ – ۳۳۳ق)، محدث، مورخ، رجال‌شناس و فقیه برجسته مالکی در افریقیه (تونس کنونی) بود. او از خاندانی سرشناس و اهل علم در قیروان برخاست و نزد بیش از ۱۲۰ تن از استادان زمان خود به فراگیری علوم پرداخت. ابوالعرب با تألیف کتاب «طبقات علماء افریقیة و تونس» که قدیم‌ترین اثر در رجال افریقیه است و نیز کتاب «المحن» که از کهن‌ترین آثار ملاحم و فتن به شمار می‌رود، سهمی ماندگار در تاریخ‌نگاری و حدیث‌پژوهی مغرب اسلامی ایفا کرد. او همچنین در قیام بر ضد فاطمیان و همراهی با ابویزید مخلد بن کیداد نقش داشت.

نام و نسب

نام کامل او ابوالعرب محمد بن احمد بن تمیم بن تمام بن تمیم تمیمی است. جد او «تمام بن تمیم» از امیران افریقیه بود که در سال ۱۸۳ قمری علیه محمد بن مقاتل عَکّی در قیروان قیام کرد و مدتی ولایت آنجا را در دست گرفت.

ولادت

ابوالعرب در قیروان (تونس کنونی) بین سال‌های ۲۵۰ تا ۲۶۰ هجری قمری (۸۶۴-۸۷۳ میلادی) متولد شد.

تحصیلات و اساتید

درباره آغاز طلب علم ابوالعرب داستان جالبی نقل شده است. او از خاندانی اشرافی بود و در ابتدا با لباس‌های فاخر اشراف‌زادگان (کلاه مخصوص پسران سلاطین و کفش قرمز) به مجالس درس می‌رفت. طلاب از دیدن او با این لباس‌ها، از او دوری می‌کردند و همنشینی با او را نمی‌پسندیدند. یکی از حاضران در مجلس به او گفت: «این لباس‌ها شایسته طلاب علم نیست.» ابوالعرب نزد مادرش رفت و درخواست کرد لباسی ساده و معمولی مانند لباس طلاب و بازرگانان برایش تهیه کند، اما مادرش مخالفت کرد و گفت: «تو باید مانند پدران و عموهای خود باشی.» ناچار چاره‌ای اندیشید؛ لباسی ساده خرید و نزد رنگرزی در محله «باب ابی‌الربیع» پنهان کرد. هر روز، با لباس اشرافی از خانه خارج می‌شد و پیش از ورود به مجلس درس، لباس خود را عوض می‌کرد و با لباس ساده در درس حاضر می‌شد.

همچنین برای تهیه کاغذ که در آن زمان گران بود، با یکی از دوستانش قرار گذاشت که برای او نیز مانند خودش بنویسد. دوستش کاغذ در اختیار او می‌گذاشت و ابوالعرب نیز برای او می‌نوشت. بدین ترتیب، او توانست به تدریج مخارج تحصیل خود را تأمین کند و به طلب علم ادامه دهد.

او نزد بیش از ۱۲۰ تن از استادان زمان خود به فراگیری علوم پرداخت. از جمله مهم‌ترین اساتید او:

• یحیی بن عمر
• ابوداود عطّار
• عیسی بن مسکین (قاضی قیروان)
• محمد بن مسکین
• عبدالله بن احمد بن طالب
• عبدالجبار بن خالد سرتی
• ابو عباس بن موسی
• سهل بن عبدالله قبریانی
• حماس بن مروان
• حبیب بن نصر
• جبلة بن حمود صدفی
• احمد بن معتب
• ابوعثمان سعید بن حدّاد
• حمدیس قطّان

شاگردان

از جمله راویان و شاگردان او:

• ابوالعباس تمام (پسرش)
• ابوجعفر تمیم (پسرش)
• ابن ابی زید قیروانی (فقیه مشهور مالکی)
• محمد بن حارث خشنی (که با وجود شاگردی، او را تضعیف کرده است)
• حسین بن سعید خرّاط
• ربیع قطّان
• زیاد سروری

ویژگی‌های علمی و اخلاقی

مورخان و علمای بزرگ درباره ابوالعرب سخنان ستایش‌آمیزی گفته‌اند. قاضی عیاض او را «حافظ مذهب، مفتی، و غلبه علم حدیث و رجال بر او» توصیف کرده است. ذهبی نیز او را «علامه مفتی، صاحب فنون» خوانده است.

ابوعبدالله خرّاط می‌گوید: «او مردی صالح، ثقه، عالم به سنن و رجال و از بیناترین مردم زمان خود به این دو علم بود. کتاب‌های زیادی داشت و خوش‌خط بود. کریم‌النفس و خوش‌اخلاق بود. گفته می‌شود با دست خود سه هزار و پانصد کتاب نوشت.»

فعالیت‌ها

قیام بر ضد فاطمیان

ابوالعرب همزمان با ظهور دولت فاطمی (عبیدی) در افریقیه می‌زیست. هنگامی که ابویزید مخلد بن کیداد (معروف به صاحب الحمار) در سال ۳۳۲ قمری بر ضد فاطمیان قیام کرد، ابوالعرب همراه با گروهی از علمای قیروان به او پیوست. در جریان نبرد، ابوالعرب دو کتاب «امامت» محمد بن سحنون را برای مردم تدریس می‌کرد و می‌گفت: «شنیدن این دو کتاب در اینجا بر من بهتر از تمام آنچه نوشته‌ام است.»

کتابت و نسخه‌برداری

ابوالعرب به کثرت کتابت شهرت داشت. او با دست خود سه هزار و پانصد کتاب نوشته بود. او همچنین نسخه‌ای از کتاب «تمییز الرجال» عجلی را از روی نسخه استادش احمد بن معتب استنساخ کرد.

وفات

ابوالعرب در روز یکشنبه، هشتم ذی‌الحجه (یا به قولی هفتم رجب) سال ۳۳۳ هجری قمری (۹۴۵ میلادی) در قیروان درگذشت. پیکر او در «باب سلم» قیروان به خاک سپرده شد و نماز میت او را پسرش (یا به قولی اسحاق بن ابی‌ولید) اقامه کرد.

آثار

ابوالعرب آثار متعددی در علوم مختلف تألیف کرد که از میان آنها تنها کتاب‌های «طبقات علماء افریقیة و تونس» و «المحن» به دست ما رسیده است.

آثار چاپی

• طبقات علماء افریقیة و تونس – قدیم‌ترین اثر بازمانده در رجال افریقیه که حاوی تراجم علمای قیروان و تونس است. این کتاب بارها به چاپ رسیده است؛ از جمله به کوشش محمد بن ابی‌شنب (الجزایر، ۱۳۳۲ق) و با تحقیق علی شابی و نعیم حسن یافی (تونس، ۱۹۶۸م).
• المحن – از کهن‌ترین کتاب‌های ملاحم و فتن که شامل احادیثی در باب فتن، مقتل خلفای راشدین و حوادث منتهی به زمان مؤلف است. این کتاب به کوشش یحیی وهیب جبوری (بیروت، ۱۹۸۳م) منتشر شده است.

آثار یافت‌نشده

آثار دیگر او که از آنها جز نامی باقی نمانده است، عبارتند از:

• کتاب التاریخ (در ۱۷ جزء)
• عباد افریقیة
• مناقب بنی تمیم
• فضائل مالک
• فضائل سحنون
• مسند حدیث مالک
• ثقات المحدثین و ضعفائهم
• عوالی الحدیث
• الوضوء و الطهارة
• الجنائز
• ذکر الموت و عذاب القبر
• الصلاة
• موت العلماء (در دو جزء)
• الرد علی اهل الاهواء

شعر

ابوالعرب شاعری خوش‌ذوق بود و ابیاتی از او نقل شده است که نشان‌دهنده نگرش عمیق او به موضوعاتی چون دوستی، وفا و گذشت عمر است:

إِذَا وَلَّى الصَّدِيقُ بِغَيْرِ عُذْرٍ		فَزَادَ اللَّهُ خُلَّتَهُ انْقِطَاعَا
إِلَى يَوْمِ التَّنَادِ بِلا رُجُوعٍ		فَإِنْ رَامَ الرُّجُوعَ فَلا اسْتَطَاعَا
إِذَا وَلَّى أَخُوكَ فَوَلِّ عَنْهُ		وَزِدْهُ، وَرَاءَ مَا وَالاكَ، بَاعَا
وَنَادِ وَرَاءَهُ: يَا رَبِّ تَمِّمْ		وَلا تَجْعَلْ لِفُرْقَتِهِ اجْتِمَاعَا

ترجمه:

«اگر دوست و رفیق، بدون هیچ عذر و بهانه‌ای روی گرداند، خدایا پیوند دوستی‌اش را برای همیشه بگسلان! آنچنان که تا روز قیامت، راه بازگشت به رویش بسته باشد و اگر هم بخواهد برگردد، نتواند. چون برادرت پشت کرد، تو نیز پشت کن و بر فاصله‌اش بیفزای و در پشت سرش بگو: پروردگارا این جدایی را کامل کن و هرگز این پراکندگی را به اتحاد مبدل مساز!»

ضَعُفَتْ حِيلَتِي وَقَلَّ اصْطِبَارِي		وَإِلَى اللَّهِ أَشْتَكِي كُلَّ مَا بِي
وَهَنَ الْعَظْمُ بَعْدَ أَنْ كَانَ صُلْباً		وَفَقَدْتُ الشَّبَابَ أَيَّ شَبَابِ

ترجمه:

«توانایی‌ام به ضعف گرایید و صبرم اندک شد و هر رنج و دردی که دارم به درگاه خداوند شکایت می‌برم. استخوان‌هایم پس از آنکه همچون سنگ محکم بود، سست و ناتوان گشت و جوانی و نشاط خود را از دست دادم، آه از این جوانیِ از دست رفته!»

منابع مقاله

• حاج منوچهری، فرامرز، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج5، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج5، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1378ش
• ابوالعرب تمیمی، محمد بن احمد، طبقات علماء افریقیة و تونس، تونس: الدار التونسیة للنشر، ۱۹۶۸م
• عجلی، احمد بن عبدالله، تمییز الرجال، بحرین: المجلس الأعلی للشئون الإسلامیة، ۱۴۳۵ق
• فروخ، عمر، تاریخ الأدب العربی، بیروت: دار العلم للملایین، ۲۰۰۶م، ج4
• پایگاه حدیث (hdith.com)، نمایه «محمد بن أحمد بن تميم بن تمام»
• موقع الشيخ الأكبر محي الدين ابن العربي، تراجم الشيوخ والعلماء والأعيان، «أبي العرب محمد بن أحمد بن تميم»
• پایگاه تراجم (tarajm.com)، نمایه «محمد بن أحمد بن تميم بن تمام التميمي أبي الغرب»
• منتدی الالوکه، «كتب الحافظ أبي العرب؟»

وابسته‌ها

المحن