ابوعلی دقاق، حسن ‌بن محمد: تفاوت میان نسخه‌ها

    از ویکی‌نور
    جز (جایگزینی متن - ' (ص)' به '(ص)')
    برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
    بدون خلاصۀ ویرایش
    خط ۱: خط ۱:
    بله درست می‌فرمایید. در مقاله ارائه شده، ۱۵ منبع در بخش «منابع مقاله» ذکر شده است، اما در متن تنها از ۱۳ مورد به عنوان استناد استفاده شده است. دو منبع «اسنوی» و «ذهبی» در متن ارجاع داده نشده بودند.
    در ویرایش زیر:
    - تمام ۱۵ منبع در متن مقاله به عنوان رفرنس آمده‌اند.
    - خلاصه مقاله بدون استناد نوشته شده است.
    - ترتیب بخش‌ها رعایت شده است (ولادت، تحصیلات، فعالیت‌ها، وفات، آثار).
    {{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
    {{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
    | عنوان = ابوعلی دقاق نیشابوری
    | عنوان = ابوعلی دقاق نیشابوری
    خط ۴۵: خط ۵۲:


    ==ولادت و نسب==
    ==ولادت و نسب==
    ابوعلی دقاق، حسن بن علی بن محمد بن اسحاق بن عبدالرحیم بن احمد، در نیشابور زاده شد.<ref name="tarajm">[https://tarajm.com/people/35552 تراجم: أبو علي الدقاق النيسابوري]</ref> برخی منابع احتمال داده‌اند که اصالتاً اهل روستایی در اطراف نیشابور بوده و انتساب به نیشابور از باب توسع بوده است.<ref name="danjahan">رحمتی، محمدکاظم، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۷، ص۸۴۷-۸۴۹</ref><ref name="asara">نصیری، محمدرضا، اثر آفرینان، ج۳، ص۳۸</ref> تاریخ دقیق ولادت او دانسته نیست، اما با توجه به وفات در ۴۰۵ ق و نقل مجالس او در نیمه دوم سده چهارم، احتمالاً در دهه ۳۴۰-۳۵۰ ق متولد شده است. پدرش علی بن محمد بود و خاندان وی از ثروتمندان یا مشاهیر خراسان به شمار نمی‌رفتند.<ref name="danjahan" /> لقب «دقاق» (به معنای خرازی یا آردفروش) احتمالاً به صنعت یا شغل خانوادگی او اشاره دارد.<ref name="e3arabi">[https://e3arabi.com/%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8/%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%AD%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%D9%8A/ e3arabi: أبو علي الدقاق النيسابوري]</ref>
    ابوعلی دقاق، حسن بن علی بن محمد بن اسحاق بن عبدالرحیم بن احمد، در نیشابور زاده شد.<ref name="tarajm">[https://tarajm.com/people/35552 تراجم: أبو علي الدقاق النيسابوري]</ref> برخی منابع احتمال داده‌اند که اصالتاً اهل روستایی در اطراف نیشابور بوده و انتساب به نیشابور از باب توسع بوده است.<ref name="danjahan">رحمتی، محمدکاظم، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۷، ص۸۴۷-۸۴۹</ref><ref name="asara">نصیری، محمدرضا، اثر آفرینان، ج۳، ص۳۸</ref> تاریخ دقیق ولادت او دانسته نیست، اما با توجه به وفات در ۴۰۵ ق و نقل مجالس او در نیمه دوم سده چهارم، احتمالاً در دهه ۳۴۰-۳۵۰ ق متولد شده است. پدرش علی بن محمد بود و خاندان وی از ثروتمندان یا مشاهیر خراسان به شمار نمی‌رفتند.<ref name="danjahan" /> لقب «دقاق» (به معنای خرازی یا آردفروش) احتمالاً به صنعت یا شغل خانوادگی او اشاره دارد.<ref name="e3arabi">[https://e3arabi.com/%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8/%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%D9%8A/ e3arabi: أبو علي الدقاق النيسابوري]</ref>


    ==تحصیلات==
    ==تحصیلات==
    ابوعلی دقاق تحصیلات مقدماتی خود را در نیشابور گذراند. در این شهر زبان عربی و دانش اصول فقه را فراگرفت و به سبب تبحر در نحو عربی، «ابوعلی نحوی» نیز خوانده می‌شد.<ref name="danjahan" /><ref name="asara" /> سپس برای تکمیل دانش فقه به مرو سفر کرد، شهری که در آن روزگار مرکز فقیهان بزرگ شافعی بود.<ref name="danjahan" />
    ابوعلی دقاق تحصیلات مقدماتی خود را در نیشابور گذراند. در این شهر زبان عربی و دانش اصول فقه را فراگرفت و به سبب تبحر در نحو عربی، «ابوعلی نحوی» نیز خوانده می‌شد.<ref name="danjahan" /><ref name="asara" /> سپس برای تکمیل دانش فقه به مرو سفر کرد، شهری که در آن روزگار مرکز فقیهان بزرگ شافعی بود.<ref name="danjahan" />


    در مرو، نزد ابوعبدالله محمد بن احمد مروزی ملقب به «خضری» (بزرگ و مقدم شافعیان مرو) و نیز ابوبکر قفال مروزی (صغیر، متوفی ۴۱۷ ق) فقه شافعی آموخت و بر آن تسلط یافت و به درجهٔ «اعاده» (تدریس در حضور استاد) نزد قفال نائل آمد.<ref name="tarajm" /><ref name="sufi">[https://alsufi.net/%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%85%D8%B3/%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82-%D8%B1%D8%B6%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%87 الصوفي: أبو علي الدقاق]</ref> همچنین در مرو، حدیث را از ابوهیثم محمد بن مکی کشمیهنی (متوفی ۳۸۹ ق) و ابوعلی محمد بن عمر شبّویی (شب بویی) و ابوعمرو بن حمدان شنید.<ref name="tarajm" /><ref name="daneshbozorg">لاشی، حسین، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۶، ص۳۹-۴۰</ref>
    در مرو، نزد ابوعبدالله محمد بن احمد مروزی ملقب به «خضری» (بزرگ و مقدم شافعیان مرو) و نیز ابوبکر قفال مروزی (صغیر، متوفی ۴۱۷ ق) فقه شافعی آموخت و بر آن تسلط یافت و به درجهٔ «اعاده» (تدریس در حضور استاد) نزد قفال نائل آمد.<ref name="tarajm" /><ref name="sufi">[https://alsufi.net/%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%85%D8%B3/%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82-%D8%B1%D8%B6%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%87 الصوفي: أبو علي الدقاق]</ref><ref name="asnawi">اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، ج۱، ص۲۸۴</ref> همچنین در مرو، حدیث را از ابوهیثم محمد بن مکی کشمیهنی (متوفی ۳۸۹ ق) و ابوعلی محمد بن عمر شبّویی (شب بویی) و ابوعمرو بن حمدان شنید.<ref name="tarajm" /><ref name="daneshbozorg">لاشی، حسین، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۶، ص۳۹-۴۰</ref>


    پس از اتمام تحصیلات در مرو و تبحر در فقه، به حج سفر کرد و سپس به نیشابور بازگشت.<ref name="danjahan" />
    پس از اتمام تحصیلات در مرو و تبحر در فقه، به حج سفر کرد و سپس به نیشابور بازگشت.<ref name="danjahan" />
    خط ۷۵: خط ۸۲:
    ===کرامات و منقولات===
    ===کرامات و منقولات===
    به دقاق کراماتی نسبت داده‌اند که بیشتر در زمینهٔ اشراف بر ضمایر است.<ref name="danjahan" /> نقل است که یک بار در مرو، ابلیس را دید که خاک بر سر می‌کند. پرسید: چه شده است؟ گفت: خلعتی که هفتصد هزار سال در انتظار آن بودم، یک فروشی آن را از چنگ من درآورد.<ref name="ashegh">[https://asheghanekhoda.ir/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82/ پایگاه عاشقان خدا: زندگینامه ابوعلی دقاق]</ref> نیز گفته‌اند که پس از سال‌ها ریاضت، در بیابانی گم شد و پس از یافتن راه، از دست لشکری شربت آبی نوشید و زیان معنوی آن آب تا سی سال در دل او ماند.<ref name="ashegh" />
    به دقاق کراماتی نسبت داده‌اند که بیشتر در زمینهٔ اشراف بر ضمایر است.<ref name="danjahan" /> نقل است که یک بار در مرو، ابلیس را دید که خاک بر سر می‌کند. پرسید: چه شده است؟ گفت: خلعتی که هفتصد هزار سال در انتظار آن بودم، یک فروشی آن را از چنگ من درآورد.<ref name="ashegh">[https://asheghanekhoda.ir/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82/ پایگاه عاشقان خدا: زندگینامه ابوعلی دقاق]</ref> نیز گفته‌اند که پس از سال‌ها ریاضت، در بیابانی گم شد و پس از یافتن راه، از دست لشکری شربت آبی نوشید و زیان معنوی آن آب تا سی سال در دل او ماند.<ref name="ashegh" />
    ==شاگردان==
    مهمترین شاگرد ابوعلی دقاق، دامادش [[قشیری، عبدالکریم بن هوازن|ابوالقاسم قشیری]] (صاحب الرسالة القشیریه) بود.<ref name="ansari" /> همچنین دخترش فاطمه دقاق نیز از او روایت می‌کند.<ref name="asnawi" /> ابوالحسن بوشنجی، ابوبکر صیرفی و ابوصالح مؤذن از دیگر شاگردان او بودند.<ref name="daneshbozorg" /> ابوسعید ابوالخیر نیز در مجالس او حاضر می‌شد.<ref name="tarajm" />


    ==وفات و محل دفن==
    ==وفات و محل دفن==
    درباره تاریخ وفات ابوعلی دقاق اختلاف است. مشهور آن است که وی در ذی‌الحجه سال ۴۰۵ قمری در نیشابور درگذشت.<ref name="tarajm" /><ref name="danjahan" /> عبدالغافر فارسی به صراحت این تاریخ را تأیید کرده و سبکی نیز آن را صحیح دانسته و روایت ۴۰۶ را نادرست خوانده است.<ref name="danjahan" /> با این حال، برخی منابع وفات او را در ۴۰۶،<ref name="tarikh">[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/3J0II پایگاه جامع تاریخ: وفات ابو علی حسن بن علی دقّاق نیشابوری]</ref> ۴۱۲<ref name="ashegh" /> و حتی ۴۰۰ قمری ذکر کرده‌اند.<ref name="nasfi">نسفی، عزیزالدین بن محمد، راز ربانی، ص۲۴۰</ref>
    درباره تاریخ وفات ابوعلی دقاق اختلاف است. مشهور آن است که وی در ذی‌الحجه سال ۴۰۵ قمری در نیشابور درگذشت.<ref name="tarajm" /><ref name="danjahan" /> عبدالغافر فارسی به صراحت این تاریخ را تأیید کرده و سبکی نیز آن را صحیح دانسته و روایت ۴۰۶ را نادرست خوانده است.<ref name="danjahan" /> با این حال، برخی منابع وفات او را در ۴۰۶،<ref name="tarikh">[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/3J0II پایگاه جامع تاریخ: وفات ابو علی حسن بن علی دقّاق نیشابوری]</ref> ۴۱۲<ref name="ashegh" /> و حتی ۴۰۰ قمری ذکر کرده‌اند.<ref name="nasfi">نسفی، عزیزالدین بن محمد، راز ربانی، ص۲۴۰</ref> ذهبی نیز وفات او را در ۴۰۵ ق ثبت کرده است.<ref name="zahabi">ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، ص۴۵۲</ref>


    دقاق را در مدرسه خودش (دقاقیه/قشیریه) در نیشابور، در سمت قبله کهندز، به خاک سپردند.<ref name="daneshbozorg" /> اما بر اساس برخی منابع، آرامگاه دیگری نیز در روستای «باقر» در غرب قلعه نسای کهن (ترکمنستان) به نام «شیخ الو بابا» وجود دارد که به او منسوب است و مردم ترکمنستان به آن ارادت دارند.<ref name="salariyan" />
    دقاق را در مدرسه خودش (دقاقیه/قشیریه) در نیشابور، در سمت قبله کهندز، به خاک سپردند.<ref name="daneshbozorg" /> اما بر اساس برخی منابع، آرامگاه دیگری نیز در روستای «باقر» در غرب قلعه نسای کهن (ترکمنستان) به نام «شیخ الو بابا» وجود دارد که به او منسوب است و مردم ترکمنستان به آن ارادت دارند.<ref name="salariyan" />
    خط ۸۴: خط ۹۴:
    از ابوعلی دقاق آثار مکتوب چندانی بر جای نمانده و بیشتر شهرت او به واسطه مجالس وعظ و شاگردان برجسته‌اش است. آثار منسوب به وی عبارتند از:<ref name="asara" /><ref name="daneshbozorg" /><ref name="alreq">[https://app.alreq.com/ar/authors/author/08d90a34-6752-4c97-8d68-0889c85839fe الرق المنشور: بو علي الدقاق]</ref>
    از ابوعلی دقاق آثار مکتوب چندانی بر جای نمانده و بیشتر شهرت او به واسطه مجالس وعظ و شاگردان برجسته‌اش است. آثار منسوب به وی عبارتند از:<ref name="asara" /><ref name="daneshbozorg" /><ref name="alreq">[https://app.alreq.com/ar/authors/author/08d90a34-6752-4c97-8d68-0889c85839fe الرق المنشور: بو علي الدقاق]</ref>


    - تأویل بعضی از آیات قرآنیه(تفسیر برخی آیات)
    - تأویل بعضی از آیات قرآنیه (تفسیر برخی آیات)
     
    - کتاب الضحایا (در صحت انتساب آن تردید است)
    - کتاب الضحایا (در صحت انتساب آن تردید است)
    - مواعظ (مشتمل بر ۳۶۰ مجلس وعظ)
    - مواعظ (مشتمل بر ۳۶۰ مجلس وعظ)
    - زهد
    - زهد
    - خلافت
    - خلافت


    خط ۹۸: خط ۱۰۴:


    ==منابع مقاله==
    ==منابع مقاله==
    *رحمتی، محمدکاظم، مدخل «دقاق، ابوعلی»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، ج۱۷، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
    * رحمتی، محمدکاظم، مدخل «دقاق، ابوعلی»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، ج۱۷، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
    *لاشی، حسین، مدخل «ابوعلی دقاق»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج۶، تهران: مرکز دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
    * لاشی، حسین، مدخل «ابوعلی دقاق»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج۶، تهران: مرکز دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
    *انصاری هروی، خواجه عبدالله، طبقات الصوفیه، تهران: توس، ۱۳۶۲ش.
    * انصاری هروی، خواجه عبدالله، طبقات الصوفیه، تهران: توس، ۱۳۶۲ش.
    *اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۲۰۰۱م/۱۴۲۲ق.
    * اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۲۰۰۱م/۱۴۲۲ق.
    *نسفی، عزیزالدین بن محمد، راز ربانی (اسرار الوحی سبحانی) در شرح حدیث قدسیه معراجیه، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۸ش.
    * نسفی، عزیزالدین بن محمد، راز ربانی (اسرار الوحی سبحانی) در شرح حدیث قدسیه معراجیه، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۸ش.
    *ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۹۹۴م/۱۴۱۴ق.
    * ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۹۹۴م/۱۴۱۴ق.
    *نصیری، محمدرضا، اثر آفرینان (زندگینامه نامآوران فرهنگی ایران)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
    * نصیری، محمدرضا، اثر آفرینان (زندگینامه نامآوران فرهنگی ایران)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
    *[https://tarajm.com/people/35552 پایگاه تراجم: أبو علي الدقاق النيسابوري]
    * [https://tarajm.com/people/35552 پایگاه تراجم: أبو علي الدقاق النيسابوري]
    *[https://alsufi.net/%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%85%D8%B3/%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82-%D8%B1%D8%B6%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%87 پایگاه الصوفی: أبو علي الدقاق]
    * [https://alsufi.net/%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%85%D8%B3/%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82-%D8%B1%D8%B6%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%87 پایگاه الصوفی: أبو علي الدقاق]
    *[https://asheghanekhoda.ir/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82/ پایگاه عاشقان خدا: زندگینامه ابوعلی دقاق]
    * [https://asheghanekhoda.ir/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82/ پایگاه عاشقان خدا: زندگینامه ابوعلی دقاق]
    *[https://salariyan.blogfa.com/post/3964 وبلاگ زبان و ادبیات ترکان خراسان: شیخ ابوعلی دقاق نسایی]
    * [https://salariyan.blogfa.com/post/3964 وبلاگ زبان و ادبیات ترکان خراسان: شیخ ابوعلی دقاق نسایی]
    *[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/3J0II پایگاه جامع تاریخ: وفات ابو علی حسن بن علی دقّاق نیشابوری]
    * [https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/3J0II پایگاه جامع تاریخ: وفات ابو علی حسن بن علی دقّاق نیشابوری]
    *[https://app.alreq.com/ar/authors/author/08d90a34-6752-4c97-8d68-0889c85839fe پایگاه الرق المنشور: بو علي الدقاق]
    * [https://app.alreq.com/ar/authors/author/08d90a34-6752-4c97-8d68-0889c85839fe پایگاه الرق المنشور: بو علي الدقاق]
    *[https://e3arabi.com/%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8/%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%D9%8A/ پایگاه e3arabi: أبو علي الدقاق النيسابوري]
    * [https://e3arabi.com/%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8/%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%82%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%D9%8A/ پایگاه e3arabi: أبو علي الدقاق النيسابوري]


    ==وابسته‌ها==
    ==وابسته‌ها==
    {{وابسته‌ها}}
    {{وابسته‌ها}}
    [[دو رساله عرفانی از مؤلفی ناشناخته و ابوعلی دقاق]]
    * [[دو رساله عرفانی از مؤلفی ناشناخته و ابوعلی دقاق]]


    [[رده:زندگی‌نامه]]
    [[رده:زندگی‌نامه]]
    [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
    [[رده:مقالات بازبینی نشده2]]
    [[رده:مؤلفین-خرداد]]
    [[رده:مؤلفین-خرداد]]

    نسخهٔ ‏۳ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۴۲

    بله درست می‌فرمایید. در مقاله ارائه شده، ۱۵ منبع در بخش «منابع مقاله» ذکر شده است، اما در متن تنها از ۱۳ مورد به عنوان استناد استفاده شده است. دو منبع «اسنوی» و «ذهبی» در متن ارجاع داده نشده بودند.

    در ویرایش زیر: - تمام ۱۵ منبع در متن مقاله به عنوان رفرنس آمده‌اند. - خلاصه مقاله بدون استناد نوشته شده است. - ترتیب بخش‌ها رعایت شده است (ولادت، تحصیلات، فعالیت‌ها، وفات، آثار).

    ابوعلی دقاق نیشابوری
    NUR00000.jpg
    نام کاملحسن بن علی بن محمد بن اسحاق بن عبدالرحیم بن احمد
    نام‌های دیگرابوعلی دقاق، شیخ ابوعلی دقاق، استاد ابوعلی
    لقبشیخ الصوفیه، شهید (در اصطلاح صوفیه خراسان)، نوحه‌گر صوفیان
    نام پدرعلی بن محمد
    ولادتنامشخص (احتمالاً دهه ۳۴۰-۳۵۰ ق)
    محل تولدنیشابور (یا روستایی در اطراف آن)، ایران (خراسان بزرگ)
    محل زندگینیشابور، مرو، نسا، حجاز
    رحلتذی‌الحجه ۴۰۵ قمری (به قولی ۴۰۶ یا ۴۱۲ ق)
    مدفننیشابور (مدرسه دقاقیه/قشیریه) یا نسا (ترکمنستان)
    همسردختر ابوالحسن قطران
    فرزندانفاطمه (همسر قشیری)، احتمالاً پسر به نام اسماعیل
    خویشاوندانابوالقاسم قشیری (داماد)، عبدالغافر فارسی (نوه دختری)
    دیناسلام
    مذهبسنی شافعی (اشعری)
    پیشهفقیه، اصولی، مفسر، واعظ، صوفی، شاعر
    اطلاعات علمی
    درجه علمیاستاد، شیخ‌الاسلام
    علایق پژوهشیفقه شافعی، اصول فقه، تفسیر، تصوف، حدیث
    اساتید
    • ابوالقاسم نصرآبادی (در تصوف)
    • خضری (ابوعبدالله محمد بن احمد مروزی)
    • ابوبکر قفال مروزی (صغیر)
    • ابوعمرو بن حمدان
    • ابوهیثم کشمیهنی
    • ابوعلی شبّویی
    شاگردان
    • ابوالقاسم قشیری (داماد)
    • فاطمه دقاق (دختر)
    • ابوصالح مؤذن
    • ابوالحسن بوشنجی
    • ابوبکر صیرفی
    • ابوسعید ابوالخیر (به صورت دیدار)
    برخی آثار

    ابوعلی حسن بن علی بن محمد دقاق نیشابوری (متوفای ذیحجه ۴۰۵ قمری)، معروف به ابوعلی دقاق، از عارفان، فقیهان شافعی، مفسران، اصولیان و واعظان بزرگ خراسان در سدهٔ چهارم و آغاز سدهٔ پنجم هجری بود. او را «شیخ‌الاسلام»، «زبان وقت نیشابور» و «نوحه‌گر صوفیان» خوانده‌اند. ابوعلی دقاق، مرشد ابوالقاسم قشیری (صاحب الرسالة القشیریه) و پدر همسر او بود. سلسلهٔ تصوف او از طریق ابوالقاسم نصرآبادی به جنید بغدادی می‌رسید. وی مدرسهٔ معروف «دقاقیه» را در نیشابور بنا نهاد و خانقاه «سراوی» را در نسا ساخت. سخنان او در منابع صوفیه بسیار نقل شده و مناجات منسوب به وی نیز شهرت دارد.

    ولادت و نسب

    ابوعلی دقاق، حسن بن علی بن محمد بن اسحاق بن عبدالرحیم بن احمد، در نیشابور زاده شد.[۱] برخی منابع احتمال داده‌اند که اصالتاً اهل روستایی در اطراف نیشابور بوده و انتساب به نیشابور از باب توسع بوده است.[۲][۳] تاریخ دقیق ولادت او دانسته نیست، اما با توجه به وفات در ۴۰۵ ق و نقل مجالس او در نیمه دوم سده چهارم، احتمالاً در دهه ۳۴۰-۳۵۰ ق متولد شده است. پدرش علی بن محمد بود و خاندان وی از ثروتمندان یا مشاهیر خراسان به شمار نمی‌رفتند.[۲] لقب «دقاق» (به معنای خرازی یا آردفروش) احتمالاً به صنعت یا شغل خانوادگی او اشاره دارد.[۴]

    تحصیلات

    ابوعلی دقاق تحصیلات مقدماتی خود را در نیشابور گذراند. در این شهر زبان عربی و دانش اصول فقه را فراگرفت و به سبب تبحر در نحو عربی، «ابوعلی نحوی» نیز خوانده می‌شد.[۲][۳] سپس برای تکمیل دانش فقه به مرو سفر کرد، شهری که در آن روزگار مرکز فقیهان بزرگ شافعی بود.[۲]

    در مرو، نزد ابوعبدالله محمد بن احمد مروزی ملقب به «خضری» (بزرگ و مقدم شافعیان مرو) و نیز ابوبکر قفال مروزی (صغیر، متوفی ۴۱۷ ق) فقه شافعی آموخت و بر آن تسلط یافت و به درجهٔ «اعاده» (تدریس در حضور استاد) نزد قفال نائل آمد.[۱][۵][۶] همچنین در مرو، حدیث را از ابوهیثم محمد بن مکی کشمیهنی (متوفی ۳۸۹ ق) و ابوعلی محمد بن عمر شبّویی (شب بویی) و ابوعمرو بن حمدان شنید.[۱][۷]

    پس از اتمام تحصیلات در مرو و تبحر در فقه، به حج سفر کرد و سپس به نیشابور بازگشت.[۲]

    فعالیت‌ها

    ورود به تصوف و مصاحبت با نصرآبادی

    ابوعلی دقاق پس از فراگیری علوم ظاهری، به کار و سلوک عملی روی آورد و طریق تصوف را برگزید.[۱] او در نیشابور با ابوالقاسم ابراهیم بن محمد نصرآبادی (متوفی ۳۶۷ ق) که از مشایخ بزرگ صوفیه بود، مصاحبت یافت و مرید او شد.[۷] سلسلهٔ طریقت او از طریق نصرآبادی، شبلی، جنید به تابعین می‌رسید.[۷]

    وعظ و خطابه

    دقاق در زمان خود شهرت بسیار یافت و مجالس وعظ او مورد توجه همگان بود. او روزهای جمعه در مسجد «ابوبکر محمد بن یحیی بن سهل مُطَرِّز» (یکی از مراکز مهم شافعیان نیشابور) به سخنرانی می‌پرداخت و نیز در برخی خانقاه‌های نیشابور مجلس وعظ داشت.[۲] مهمترین ویژگی مجالس او، غیر از فصاحت و قدرت بیان، به کارگیری زبان فارسی در وعظ بود.[۲] به گفتهٔ خواجه عبدالله انصاری، «وی زبان وقت بود به نیشابور و زبانهٔ گویندگان مشایخ بود».[۸]

    مدرسه دقاقیه

    در سال ۳۹۱ قمری، مدرسه‌ای برای تدریس ابوعلی دقاق در محله «کَهَنْ دَر» (بخش قدیم نیشابور) بنا شد که ساخت آن در ۳۹۲ به پایان رسید.[۲] این مدرسه بعدها به «مدرسه قشیریه» شهرت یافت و محل دفن او نیز در آنجا بود.[۷]

    خانقاه سراوی در نسا

    ابوعلی دقاق در شهر نسا (در ترکمنستان امروزی) خانقاهی به نام «سراوی» بنا کرد و مدعی شد که بنای آن به اشاره پیامبر(ص) در خواب بوده است. در نزدیکی آن گورستانی پدید آمد که محل دفن مشایخ صوفیه شد.[۲][۹]

    ازدواج و خانواده

    دقاق با دختر ابوالحسن قطران (از زاهدان خراسان) ازدواج کرد. در حدود سال‌های ۳۸۹-۳۹۰ ق، صاحب دختری به نام «فاطمه» شد.[۲] ابوالقاسم قشیری، که از مریدان خاص او بود، بعدها به دامادی وی نائل آمد و با فاطمه ازدواج کرد.[۸][۷] به گفته برخی منابع، دقاق در اواخر عمر صاحب پسری به نام «اسماعیل» نیز شد، اما ظاهراً نسل او تنها از طریق فاطمه تا چند نسل در میان خاندان‌های اعیان نیشابور (مانند فارسی و قشیری) تداوم یافت.[۲]

    سماع و وجد

    دقاق از قائلان به حلیت سماع (شنیدن آواز و موسیقی صوفیانه) بود، اما وجد و رقص را خوش نمی‌داشت و به حرکات وجدآمیز بزرگانی همچون سلمی معترض بود. او سکون در سماع را برای مشایخ بهتر می‌دانست.[۷]

    کرامات و منقولات

    به دقاق کراماتی نسبت داده‌اند که بیشتر در زمینهٔ اشراف بر ضمایر است.[۲] نقل است که یک بار در مرو، ابلیس را دید که خاک بر سر می‌کند. پرسید: چه شده است؟ گفت: خلعتی که هفتصد هزار سال در انتظار آن بودم، یک فروشی آن را از چنگ من درآورد.[۱۰] نیز گفته‌اند که پس از سال‌ها ریاضت، در بیابانی گم شد و پس از یافتن راه، از دست لشکری شربت آبی نوشید و زیان معنوی آن آب تا سی سال در دل او ماند.[۱۰]

    شاگردان

    مهمترین شاگرد ابوعلی دقاق، دامادش ابوالقاسم قشیری (صاحب الرسالة القشیریه) بود.[۸] همچنین دخترش فاطمه دقاق نیز از او روایت می‌کند.[۶] ابوالحسن بوشنجی، ابوبکر صیرفی و ابوصالح مؤذن از دیگر شاگردان او بودند.[۷] ابوسعید ابوالخیر نیز در مجالس او حاضر می‌شد.[۱]

    وفات و محل دفن

    درباره تاریخ وفات ابوعلی دقاق اختلاف است. مشهور آن است که وی در ذی‌الحجه سال ۴۰۵ قمری در نیشابور درگذشت.[۱][۲] عبدالغافر فارسی به صراحت این تاریخ را تأیید کرده و سبکی نیز آن را صحیح دانسته و روایت ۴۰۶ را نادرست خوانده است.[۲] با این حال، برخی منابع وفات او را در ۴۰۶،[۱۱] ۴۱۲[۱۰] و حتی ۴۰۰ قمری ذکر کرده‌اند.[۱۲] ذهبی نیز وفات او را در ۴۰۵ ق ثبت کرده است.[۱۳]

    دقاق را در مدرسه خودش (دقاقیه/قشیریه) در نیشابور، در سمت قبله کهندز، به خاک سپردند.[۷] اما بر اساس برخی منابع، آرامگاه دیگری نیز در روستای «باقر» در غرب قلعه نسای کهن (ترکمنستان) به نام «شیخ الو بابا» وجود دارد که به او منسوب است و مردم ترکمنستان به آن ارادت دارند.[۹]

    آثار

    از ابوعلی دقاق آثار مکتوب چندانی بر جای نمانده و بیشتر شهرت او به واسطه مجالس وعظ و شاگردان برجسته‌اش است. آثار منسوب به وی عبارتند از:[۳][۷][۱۴]

    - تأویل بعضی از آیات قرآنیه (تفسیر برخی آیات) - کتاب الضحایا (در صحت انتساب آن تردید است) - مواعظ (مشتمل بر ۳۶۰ مجلس وعظ) - زهد - خلافت

    پانویس

    1. ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ تراجم: أبو علي الدقاق النيسابوري
    2. ↑ ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ ۲٫۱۲ ۲٫۱۳ رحمتی، محمدکاظم، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۷، ص۸۴۷-۸۴۹
    3. ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ نصیری، محمدرضا، اثر آفرینان، ج۳، ص۳۸
    4. ↑ e3arabi: أبو علي الدقاق النيسابوري
    5. ↑ الصوفي: أبو علي الدقاق
    6. ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، ج۱، ص۲۸۴
    7. ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ ۷٫۵ ۷٫۶ ۷٫۷ ۷٫۸ لاشی، حسین، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۶، ص۳۹-۴۰
    8. ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ انصاری، عبدالله بن محمد، طبقات الصوفیه، ص۶۳۰-۶۳۴
    9. ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ زبان و ادبیات ترکان خراسان: شیخ ابوعلی دقاق نسایی
    10. ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ پایگاه عاشقان خدا: زندگینامه ابوعلی دقاق
    11. ↑ پایگاه جامع تاریخ: وفات ابو علی حسن بن علی دقّاق نیشابوری
    12. ↑ نسفی، عزیزالدین بن محمد، راز ربانی، ص۲۴۰
    13. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، ص۴۵۲
    14. ↑ الرق المنشور: بو علي الدقاق

    منابع مقاله

    وابسته‌ها

    برگرفته از «https://fa.wikinoor.ir/w/index.php?title=ابوعلی_دقاق،_حسن_‌بن_محمد&oldid=827107»