علم حضوری: تفاوت میان نسخه‌ها

== تعریف ==

علم حضوری عبارت است از حضور [[شیء]] به وجود خود نزد عالم، بدون نیاز به [[صورت ذهنی|صورت]] یا [[مفهوم]]ی که حاکی از آن باشد.<ref name="شفاء143">''[[الشفاء]]''، ص ۱۴۳، س ۱۴.</ref><ref name="اسفار8-47">''[[الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة|الأسفار الأربعة]]''، ج ۸، ص ۴۷، س ۱۲.</ref> در این قسم از علم، [[رابطه]] میان عالم و معلوم، [[رابطه وجودی]] است نه [[رابطه ماهوی]].<ref name="مبدأ83">المبدأ و المعاد، ص ۸۳، س ۲۵.</ref>

== اقسام ==

علم حضوری منحصر به [[علم نفس]] به [[ذات]] خود نیست، بلکه اقسام دیگری نیز دارد:

=== علم نفس به ذات ===

[[نفس ناطقه]] [[انسان]] به ذات خود علم حضوری دارد.<ref name="نهایه236">''نهایة الحکمة''، ص ۲۳۶، س ۱۱.</ref> دلیل آن این است که اگر این علم [[حصولی]] می‌بود، مستلزم اجتماع [[مثلین]] می‌شد.<ref name="نهایه236-17">''نهایة الحکمة''، ص ۲۳۶، س ۱۷.</ref> [[اشاره]] انسان به [[ذات]] خود با لفظ «[[أنا]]» نه «هو»، گواه این [[ادراک]] بی‌واسطه است.<ref name="مبدأ80-16">''المبدأ و المعاد''، ص ۸۰، س ۱۶.</ref><ref name="مبدأ108-10">''المبدأ و المعاد''، ص ۱۰۸، س ۱۰.</ref>

[[حکیم|حکما]] بر [[امتناع]] [[کسبی]] بودن علم نفس به ذات خود [[اتفاق]] نظر دارند.<ref name="اسفار4-256">''الأسفار الأربعة''، ج ۴، ص ۲۵۶، س ۱۱.</ref>

=== علم به [[قوا]] و [[افعال]] نفس ===

نفس به قوای خود مانند [[قوه خیال|قوه خیالی]] و [[قوه واهمه|واهمه]]،<ref name="مبدأ80-24">''المبدأ و المعاد''، ص ۸۰، س ۲۴.</ref> و نیز به افعال خود علم حضوری دارد.<ref name="شواهد55-2">''[[الشواهد الربوبیة]]''، ج ۱، ص ۵۵، س ۲.</ref> همچنین نفس به [[بدن]] خود و [[آلات]] ادراکی به [[علم حضوری]] [[ادراک]] می‌کند.<ref name="اسفار6-252">''الأسفار الأربعة''، ج ۶، ص ۲۵۲، س ۱۲.</ref><ref name="مبدأ81-1">''المبدأ و المعاد''، ص ۸۱، س ۱.</ref>

=== علم [[علت]] به [[معلول]] و بالعکس ===

به نظر [[اشراقیون]]، علم [[علت]] [[مجرد]] به معلول مجرد خود، و علم معلول به علت خود، از نوع علم حضوری است.<ref name="نهایه260-4">''نهایة الحکمة''، ص ۲۶۰، س ۴.</ref><ref name="بدایه154-15">''بدایة الحکمة''، ص ۱۵۴، س ۱۵.</ref> این برخلاف نظر [[مشائون]] است که علم حضوری را مختص به علم شیء به خود می‌دانستند.<ref name="بدایه154-12">''بدایة الحکمة''، ص ۱۵۴، س ۱۲.</ref><ref name="نهایه260-2">''نهایة الحکمة''، ص ۲۶۰، س ۲.</ref>

=== [[علم خداوند|علم واجب تعالی]] ===

[[خداوند|واجب تعالی]] به ذات خود علم حضوری دارد.<ref name="نهایه288-21">''نهایة الحکمة''، ص ۲۸۸، س ۲۱.</ref> همچنین به جمیع موجودات، از [[عقول]] و [[اجرام]] و قوای آنها و [[مواد|مادیات]]، به نحو [[احاطه]] [[شهود|شهودی]] عالم است.<ref name="مبدأ109-15">''المبدأ و المعاد''، ص ۱۰۹، س ۱۵.</ref><ref name="نهایه289-9">''نهایة الحکمة''، ص ۲۸۹، س ۹.</ref> به اعتقاد [[شیخ اشراق]]، علم واجب به اشیاء به [[ظهور]] ذوات آنها نزد اوست نه به [[حصول]] [[ماهیت|ماهیات]].<ref name="مبدأ104-11">''المبدأ و المعاد''، ص ۱۰۴، س ۱۱.</ref>

== ادله اثبات ==

=== برهان [[دور]] و [[تسلسل]] ===

اگر علم نفس به [[صور ذهنی]] که در [[آلات ادراکی]] حاصل است، خود نیازمند صور دیگری می‌بود، مستلزم [[دور]] یا [[تسلسل]] می‌گشت.<ref name="مبدأ81-16">''المبدأ و المعاد''، ص ۸۱، س ۱۶.</ref>

=== برهان [[احساس]] [[الام]] ===

انسان [[الم]] را در [[عضو]] خود مستقیماً [[ادراک]] می‌کند نه به واسطه صورت آن.<ref name="مبدأ81-4">''المبدأ و المعاد''، ص ۸۱، س ۴.</ref> الم، [[ادراک]] [[منافی]] [[عدم]] است به علم حضوری نه حصولی.<ref name="نهایه311-23">''نهایة الحکمة''، ص ۳۱۱، س ۲۳.</ref>

=== برهان [[تعلق نفسین به بدن واحد]] ===

[[تناسخ]] مستلزم تعلق [[نفس|نفسین]] به [[بدن]] واحد است، در حالی که هر [[شخص]] به [[علم حضوری]] می‌داند که ذات او واحد است نه دو تا.<ref name="شرحمنظومه5-191">''[[شرح المنظومة]]'' (فلسفة)، ج ۵، ص ۱۹۱، س ۱.</ref>

== رابطه با علم حصولی ==

علم حصولی در [[تحلیل]] نهایی به علم حضوری [[ارجاع|منتهی]] می‌شود.<ref name="اسفار6-164">''الأسفار الأربعة''، ج ۶، ص ۱۶۴، س ۴.</ref><ref name="نهایه239-15">''نهایة الحکمة''، ص ۲۳۹، س ۱۵.</ref> همه صورت‌های [[ذهن|ذهنی]] از معلومات حضوری نفس [[اخذ]] شده‌اند.<ref name="نهایه245-10">''نهایة الحکمة''، ص ۲۴۵، س ۱۰.</ref>

== [[اتحاد عاقل و معقول]] ==

== [[مادی|مادیات]] و علم حضوری ==

[[موجودات]] [[مادی]] محض، به دلیل داشتن [[وضع]] و [[جهت]]، [[حضور]] برای ذات خود ندارند و از این رو علم حضوری به آنها تعلق نمی‌گیرد.<ref name="حاشیه الهیات138-3">''[[الحاشیة علی الإلهیات]]''، ص ۱۳۸، س ۳.</ref>