قطب، محمد

محمد قطب
نام کامل	محمد ابراهیم حسین شاذلی قطب
نام پدر	قطب ابراهیم
ولادت	۲۶ آوریل ۱۹۱۹ (۵ شعبان ۱۳۳۷ق)
محل تولد	روستای موشا، استان اسیوط، مصر
محل زندگی	مصر، عربستان سعودی (مکه، جده)
رحلت	۴ آوریل ۲۰۱۴ (۴ جمادی‌الآخر ۱۴۳۵ق)
مدفن	مکه (عربستان سعودی)
طول عمر	۹۵ سال
فرزندان	اسامة (بزرگ‌ترین فرزند)
خویشاوندان	سید قطب (برادر)، امینه قطب (خواهر)، حمیده قطب (خواهر)
دین	اسلام
مذهب	اهل سنت
پیشه	نویسنده، استاد دانشگاه، اندیشمند اسلامی
اطلاعات علمی
درجه علمی	دکتری
دانشگاه	دانشگاه قاهره (لیسانس ادبیات انگلیسی)، دانشگاه قاهره (دیپلم روانشناسی و تعلیم و تربیت)
علایق پژوهشی	اندیشه اسلامی، نقد مادی‌گری، روانشناسی اسلامی، تربیت اسلامی، نقد فلسفه‌های غربی، جاهلیت معاصر
اساتید	سید قطب (برادر)
برخی آثار	الإنسان بین المادیة والإسلام جاهلیة القرن العشرین هل نحن مسلمون؟ دراسات في النفس الإنسانیة منهج التربیة الإسلامیة منهج الفن الإسلامي شبهات حول الإسلام مفاهیم ینبغي أن تصحح دراسات قرآنیة مذاهب فکریة معاصرة التطور والثبات في حیاة البشرية واقعنا المعاصر حول تطبیق الشریعة المسلمون والعولمة العلمانیون والإسلام کیف نكتب التاریخ الإسلامي؟

محمد ابراهیم حسین شاذلی قطب (۱۹۱۹-۲۰۱۴م)، نویسنده، استاد دانشگاه و اندیشمند اسلامی مصری، برادر کوچکتر سید قطب بود. او پس از اعدام برادرش به عربستان سعودی مهاجرت کرد و به ترویج اندیشه‌های او پرداخت. محمد قطب دارای تألیفات متعددی در زمینه نقد مادی‌گری، روانشناسی اسلامی، تربیت اسلامی و تبیین مفهوم «جاهلیت قرن بیستم» است. او سال‌ها در دانشگاه ملک عبدالعزیز جده و دانشگاه ام‌القری مکه به تدریس مشغول بود. در سال ۱۹۸۸ موفق به دریافت جایزه جهانی ملک فیصل در رشته مطالعات اسلامی شد.

ولادت و خانواده

محمد قطب در ۲۶ آوریل ۱۹۱۹ (۵ شعبان ۱۳۳۷ق) در روستای موشا در استان اسیوط مصر دیده به جهان گشود. پدرش «قطب ابراهیم» کشاورزی ساده بود که علاقه وافری به مطالعه داشت و به عنوان «کشاورز فرهنگی» مورد احترام منطقه خود بود. او پس از فوت پدر، ریاست خاندان قطب را بر عهده گرفت و از خصوصیات بارز وی انفاق بسیار بود؛ به‌گونه‌ای که دارایی‌هایش تمام شد و زمین‌های زراعی را یکی پس از دیگری فروخت و مجبور شد منزل بزرگ و زیبایش را نیز بفروشد. از نظر سیاسی، حاج ابراهیم عضو حزب اللواء مصر بود و منزلش مرکز امور سیاسی روستا به شمار می‌رفت. در جریان انقلاب ۱۹۱۹م، اجتماعات علنی و سری تشکیل داد و راه انقلاب را به مردم آموخت.

مادرش «فاطمه عثمان» از خاندانی بلندمرتبه و اهل شعر و ادب بود و اهتمام خاصی به تربیت دو پسرش (سید و محمد) داشت. دو تن از برادرانش در دانشگاه الأزهر تدریس می‌کردند. از خصوصیات بارز وی این بود که استماع صوت قرآن را بسیار دوست داشت و پسرش سید قطب را بدین منظور به مدرسه فرستاد تا قرآن بیاموزد و برای مادر تلاوت کند. مادر سید قطب در سال ۱۹۴۰م در روستای موشه درگذشت.

حاجی قطب ابراهیم دو بار ازدواج کرد. حاصل ازدواج دوم (که محمد قطب حاصل آن است) سه دختر و دو پسر بود: نفیسه، امینه، حمیده، محمد قطب و سید قطب.

تحصیلات

پس از درگذشت پدر در سال ۱۹۳۳، مادرش با فرزندان به حلوان در نزدیکی قاهره نقل مکان کرد. محمد قطب تحصیلات خود را در قاهره آغاز کرد و پس از اتمام دوره دبیرستان، وارد دانشگاه قاهره شد و در رشته زبان و ادبیات انگلیسی به تحصیل پرداخت. او در سال ۱۹۴۰ از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شد. سپس در مرکز آموزش عالی معلمین به فراگیری تربیت و روانشناسی پرداخت و دیپلم روانشناسی و تعلیم و تربیت را دریافت کرد.

تأثیرپذیری از سید قطب

مهم‌ترین شخصی که در عقاید و افکار محمد قطب نقش داشت، برادرش سید قطب بود که ۱۲ سال از او بزرگ‌تر بود و به منزله استاد محمد به شمار می‌رفت. سید قطب بر تحصیل و تربیت وی اشراف داشت و برای او پدر، برادر و دوست بود.

فعالیت‌ها

فعالیت در مصر

محمد قطب پس از فارغ‌التحصیلی به استخدام وزارت تعلیم و تربیت مصر درآمد. او در سال ۱۹۵۴م همراه چند تن از همکارانش به اتهام همکاری با اخوان المسلمین دستگیر و روانه زندان شد؛ اما حکمی علیه او صادر نشد و پس از مدتی آزاد گردید و سرپرستی انتشارات دارالنشر را بر عهده گرفت.

دستگیری و زندان

محمد قطب چند روز قبل از برادرش (در ۲۹ ژوئیه ۱۹۶۵) به اتهام همدستی در توطئه برای کشتن شخصیت‌های برجسته سیاسی و فرهنگی مصر و سرنگونی دولت دستگیر شد. او در تاریخ ۲ اوت ۱۹۶۵ مجدداً به جرم چاپ کتاب‌های برادرش، سید قطب، دستگیر و زندانی شد. در زندان به قدری او را شکنجه کردند که مردم گمان کردند وی نیز همانند بسیاری از اعضای اخوان المسلمین شهید شده است و به او لقب «شهید زنده» دادند.

یک سال تمام از سرنوشت محمد قطب هیچ‌گونه اطلاعی در اختیار خانواده او قرار داده نشد. سید قطب در دادگاه غیرقانونی نظامی، ضمن اعتراض به شکنجه‌های وحشیانه‌ای که به او و دوستانش داده بودند، اعلام داشت که از سرنوشت برادرش محمد قطب هم هیچ‌گونه اطلاعی در دست نیست. محمد قطب پس از هفت سال تحمل شکنجه‌های وحشیانه مأموران امنیتی، در ۱۷ اکتبر ۱۹۷۱ از زندان آزاد شد.

مهاجرت به عربستان سعودی

پس از مرگ سید قطب، محمد قطب از مصر اخراج شد. تمامی کشورهای اسلامی که از گسترش و نفوذ اندیشه سید قطب در کشورشان می‌ترسیدند، از ورود او به کشور خود جلوگیری کردند؛ اما عربستان سعودی که با جمال عبدالناصر رقابت تنگاتنگی برای رهبری جهان عرب داشت، محمد قطب را به عربستان دعوت کرد. او در عربستان سعودی ساکن شد و در دانشگاه ملک عبدالعزیز جده و دانشگاه ام‌القری مکه به تدریس مشغول گردید.

ازدواج

محمد قطب در سن پنجاه سالگی ازدواج کرد و صاحب فرزندانی شد که بزرگ‌ترین آنها اسامة نام دارد.

اندیشه‌ها و دیدگاه‌ها

مفهوم جاهلیت

محمد قطب مانند برادرش، جهان معاصر را در حالت «جاهلیت» می‌دانست؛ اما جاهلیتی حتی شدیدتر از جاهلیت پیش از اسلام. از دیدگاه او، جاهلیت یک مفهوم سیاسی و به معنای حاکمیت قانونی غیر از شریعت بود. وی راه گذر از جاهلیت را تشکیل حکومت اسلامی می‌دانست.

قطب معتقد بود حکومت اسلامی بر سه اصل استوار است: ۱. اجرای شریعت؛ ۲. شورا؛ ۳. حکومت به عدل. او نوع چهارمی از توحید را به سه نوع توحید تعریفی محمد بن عبدالوهاب افزود و آن «توحید حاکمیت» بود؛ یعنی حاکمیت فقط از آن خداست و شریعت یگانه قانونی است که باید طبق آن حکومت شود.

نقد وهابیت

محمد قطب به نقد وهابیت پرداخت و مفهوم «توحید قبوری» در مقابل «توحید قصوری» را مطرح کرد. به عقیده او، آنچه شیوخ وهابی در عربستان به آن پایبند بودند، فقط توحید قبوری بود؛ یعنی مبارزه با قبرها و تخریب آن‌ها. در حالی که آنچه در دعوت پیامبران وجود دارد، توحید قصوری است؛ یعنی مبارزه با صاحبان قصرها، نه صاحبان قبرها.

نگاه به غرب و یهودستیزی

محمد قطب معتقد بود موضع غرب نسبت به اسلام، موضعی صلیبی و خصمانه است. او جهان غرب را تحت کنترل یهودیان می‌دانست و از نظریه‌های توطئه ضدیهودی مانند «پروتکل‌های بزرگان صهیون» در نوشته‌های خود بهره می‌برد. به عقیده او، امپریالیسم فرهنگی غرب، ابزار اصلی یهودیان برای نابودی اسلام و مسلمانان است و آموزش و پرورش و مطبوعات، مهم‌ترین ابزارهای این امپریالیسم فرهنگی به شمار می‌روند.

دفاع از بردگی و کنیزی

محمد قطب در نوشته‌های خود از بردگی اسلامی در برابر نقد غرب دفاع کرد. او معتقد بود بردگی در جهان اسلام بهتر از بردگی در غرب بوده است و اسلام به بردگان «حقوق معنوی» اعطا کرده است. وی همچنین از بردگی جنسی در اسلام (کنیزی) دفاع کرد و آن را با زنا و روابط آزاد اروپایی مقایسه نمود و رابطه کنیز با ارباب خود را «پاک و معنوی» توصیف کرد.

دفاع از اندیشه‌های سید قطب

محمد قطب در سال ۱۹۷۵ در نامه‌ای طولانی که در مجله «المجتمع» منتشر کرد، از برادرش سید قطب در برابر کسانی که او را متهم به داشتن عقاید مخالف با مکتب اخوان المسلمین می‌کردند، دفاع نمود. او نوشت: «من خودم بارها از برادرم شنیدم که گفت: ما دعوت‌گر هستیم؛ نه قضاوت‌گر. هدف ما وضع قانون و صدور حکم علیه مردم نیست، بلکه می‌خواهیم این حقیقت را به آنها بیاموزیم که هیچ خدایی جز الله نیست (لا إله إلا الله)».

آثار

محمد قطب تألیفات زیادی در حوزه دین‌شناسی دارد که برخی از مهم‌ترین آنها عبارتند از:

کتاب‌های اصلی

• الإنسان بین المادیة والإسلام (۱۹۵۱) - نخستین اثر او که به بررسی انسان در کشاکش مادی‌گری و اسلام می‌پردازد. این کتاب توسط سید هادی خسروشاهی به فارسی ترجمه شده است.
• جاهلیة القرن العشرین (۱۹۶۵) - مهم‌ترین و مشهورترین اثر او که به تبیین مفهوم جاهلیت در عصر حاضر می‌پردازد.
• هل نحن مسلمون؟ (۱۹۵۹)
• دراسات في النفس الإنسانیة - در روانشناسی انسان.
• منهج التربیة الإسلامیة (در دو جلد: نظریه و تطبیق)
• منهج الفن الإسلامي
• شبهات حول الإسلام - این کتاب ده‌ها بار به عربی چاپ شده و به زبان‌های انگلیسی، اردو، ترکی و فارسی نیز ترجمه شده است.
• مفاهیم ینبغي أن تصحح
• دراسات قرآنیة
• مذاهب فکریة معاصرة
• التطور والثبات في حیاة البشرية
• واقعنا المعاصر
• حول تطبیق الشریعة
• المسلمون والعولمة
• العلمانیون والإسلام
• کیف نكتب التاریخ الإسلامي؟
• لا إله إلا الله عقیدة و شریعة و منهج حیاة
• دروس من محنة البوسنة والهرسك
• قبسات من الرسول (۱۹۵۷)
• معركة التقالید
• المستشرقون والإسلام
• رؤیة إسلامیة لأحوال العالم المعاصر
• الجهاد الأفغاني و دلالاته

آثار ترجمه شده به فارسی

برخی از کتاب‌های محمد قطب به فارسی ترجمه شده است که عبارتند از:

• ارمغان فريد
• بشرّیت بر سر دو راهی
• جاهلیت قرن بیستم
• روش تربیتی اسلام
• فرد و اجتماع
• معیار اخلاق و روش تربیت از زبان محمد
• بنیاد علوم و مسائل تربیتی
• آیا ما مسلمان هستیم؟
• جامعه‌شناسی تاریخی زن
• این سه نفر یهودی
• آشنایی با معارف قرآن
• اسلام‌شناسی
• اسلام و تحولات زندگی
• اسلام و نابسامانی‌های روشنفکران
• اسلام و نظام طبقاتی
• بررسی عقاید فروید و فرویدیسم
• سیمای جهل در غرب

جوایز

محمد قطب در سال ۱۹۸۸ موفق به دریافت جایزه جهانی ملک فیصل در رشته مطالعات اسلامی شد. او این جایزه را با مقداد یالچین (از ترکیه) به طور مشترک دریافت کرد.

وفات

محمد قطب در روز جمعه ۴ آوریل ۲۰۱۴ (۴ جمادی‌الآخر ۱۴۳۵ق) در سن ۹۵ سالگی در مرکز پزشکی بین‌المللی شهر جده (عربستان سعودی) درگذشت. پیکر او در مکه به خاک سپرده شد.

منابع

• احمدی، علی، شهید سید قطب آیت جهاد، تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ۱۳۸۹ش.
• علیزاده موسوی، مهدی، درسنامه وهابیت، پیدایش، جریان‌ها و کارنامه، تهران: سازمان حج و زیارت، ۱۳۹۲ش.
• قطب، محمد، انسان، مادیگری و اسلام: مباحثی درباره: دیدگاه‌های مذاهب، فرویدیسم، ماتریالیسم، پراگماتیسم، فرد و جامعه، تهران: کلبه شروق، ۱۳۷۹ش.
• فرمانیان، مهدی، مجموعه مقالات کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، ج9، قم: دار الإعلام لمدرسة اهل البیت (علیهم‌السلام)، ۱۳۹۳-۱۳۹۴ش.
• مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: یادی از محمد قطب، سید هادی خسروشاهی، ۱۳۹۳/۲/۳
• خبرگزاری فارس: اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل
• پایگاه اهل سنت جاسک: درگذشت اندیشمند جهان اسلام، شیخ محمد قطب