صد میدان

صد میدان
پدیدآوران	انصاری، خواجه عبدالله (نویسنده) دوبوکوی، سرژ (مصحح) جربزه‌دار، عبدالکریم (به اهتمام)
ناشر	اساطیر
مکان نشر	تهران
سال نشر	1388
شابک	‎978-964-331-439-2
موضوع	تصوف اخلاق عرفانی نثر فارسی -- قرن ۵ق.
زبان	فارسی
تعداد جلد	1
کد کنگره	BP 288 /الف8 ص4 1388

صد میدان تألیف خواجه عبدالله انصاری (۳۹۶-۴۸۱ق)، معروف به پیر هرات، عارف و صوفی نامدار قرن پنجم هجری، با تصحیح و تحشیه سرژ دوبوکوی و به اهتمام عبدالکریم جربزه‌دار؛ کتابی است از نفیس‌ترین و موجزترین آثار تصوف اسلامی به زبان فارسی که مراحل سیر و سلوک عرفانی را در قالب صد میدان از توبه تا بقا تبیین می‌کند.

ساختار

کتاب مشتمل بر صد میدان یا منزل است که به ترتیب سیر و سلوک عرفانی تنظیم شده‌اند. این میدان‌ها از توبه آغاز و به بقا و محبت ختم می‌شوند. هر میدان با استناد به آیات قرآنی و با نثری موجز و گاه رمزی تعریف و تبیین گردیده است. کتاب توسط یکی از شاگردان خواجه عبدالله انصاری از گفتارها و امالی وی گردآوری و تألیف شده و نگارش آن در محرم سال ۴۴۸ هجری آغاز گردیده است.

گزارش کتاب

کتاب «صد میدان» یکی از ارزشمندترین و موجزترین متون کلاسیک تصوف اسلامی به زبان فارسی است که توسط شاگردی ناشناس از مجالس درس خواجه عبدالله انصاری گردآوری شده است. این کتاب که در حقیقت «فقه‌اللغه» میدان‌ها و منازل سلوک محسوب می‌شود، مراحل تربیت نفس و سیر الی الله را از نخستین گام تا بالاترین درجات قرب الهی ترسیم می‌کند. نثر کتاب بسیار فشرده و کوتاه و گاه سمبولیک است و به همین دلیل، شاگردان پیر هرات از او خواستند تا اثر دیگری پدید آورد که مفسر و شرح‌دهنده این کتاب باشد. بدین ترتیب، خواجه عبدالله کتاب «منازل السائرین» را به زبان عربی تألیف کرد که شرحی مبسوط بر «صد میدان» است.

از نکات قابل توجه کتاب، تفاوت آن با «منازل السائرین» است. بیست و پنج میدان از میدان‌های «صد میدان» در «منازل» نیامده و در مقابل، بیست و چهار منزل از «منازل» در «صد میدان» وجود ندارد و تنها پنجاه و یک میدان میان این دو کتاب مشترک است. این تفاوت نشان‌دهنده آن است که «صد میدان» صرفاً پیش‌نویس یا خلاصه‌ای برای «منازل» نبوده، بلکه اثری مستقل با ساختاری خاص است.

صد میدان کتاب به ترتیب عبارتند از: توبه، مروت، انابت، فتوت، ارادت، قصد، صبر، جهاد، ریاضت، تهذیب، محاسبت، یقظت، زهد، تجرید، ورع، تقوا، معاملت، مبالات، یقین، بصیرت، توکل، لجا، رضا، موافقت، اخلاص، تبتّل، عزم، استقامت، تفکر، ذکر، فقر، تواضع، خوف، وجل، رهبت، اشفاق، خشوع، تذلل، اخبات، الباد، هیبت، فرار، رجا، طلب، رغبت، مواصلت، مداومت، خطرت، همت، رعایت، سکینه، طمأنینت، مراقبت، احسان، ادب، تمکن، حرمت، غیرت، جمع، انقطاع، صدق، صفا، حیا، ثقت، ایثار، تفویض، فتوح، غربت، توحید، تفرید، علم، بصیرت، حیات، حکمت، معرفت، کرامت، حقیقت، ولایت، تسلیم، استسلام، اعتصام، انفراد، سرّ، غنا، بسط، انبساط، سماع، اطّلاع، وجد، لحظه، وقت، نفس، مکاشفه، سرور، انس، دهشت، مشاهده، معاینه، فنا، بقا و محبت.

نمونه‌ای از نثر موجز و پرمعنای کتاب در میدان هشتادم (استسلام) آمده است: «از میدان تسلیم، میدان استسلام زاید. استسلام حقیقت اسلام است و آن سه درجه است: اوّل از شرک برستن، و دگر از خلاف برستن، سیم از خود رستن.» نویسنده سپس هر یک از این مراتب را با تقسیمات سه‌گانه‌ای شرح می‌دهد: شرک به شرک بزرگ (معروف)، شرک میانین (شک) و شرک کهین (ریاست) تقسیم می‌شود؛ خلاف به بدعت در دین، سخط بر حکم و شکستن عهد؛ و رستن از خود به رستن از بسند خویش، احتیال خویش و تحکّم خویش.

منابع مقاله

پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات