سفرنامه سوم مظفرالدین شاه به فرنگ

سفرنامه سوم مظفرالدین شاه به فرنگ
پدیدآوران	نصیری مقدم، محمد نادر (گردآورنده)
ناشر	کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی
مکان نشر	تهران
سال نشر	1390
چاپ	اول
شابک	‎978-600-220-061-7
موضوع	مظفرالدین قاجار، شاه ایران، 1269 - 1324ق. -- سفرها -- اروپا
زبان	فارسی
تعداد جلد	1
کد کنگره	DSR 1398 /س6ن7

سفرنامه سوم مظفرالدین شاه به فرنگ به کوشش محمد نادر نصیری مقدم؛ این کتاب متن سفرنامه سوم مظفرالدین شاه قاجار (۱۲۶۹-۱۳۲۴ ق) به کشورهای اروپایی (اتریش، بلژیک، فرانسه و روسیه) است که در اول ربیع‌الثانی ۱۳۲۳ ق آغاز شد و صد روز به طول انجامید. سفرنامه توسط دکتر خلیل خان ثقفی (اعلم‌الدوله)، پزشک مخصوص شاه و تحصیل‌کرده فرانسه، با الهام از دو سفرنامه قبلی شاه به فرنگ و اغلب به قلم او تنظیم شده است. این سفر—که عمدتاً با هدف آب‌درمانی شاه در شهرهای کنترکسویل و ویشی فرانسه انجام شد—در بحبوحه نارضایتی‌های عمومی داخلی و اندکی پیش از انقلاب مشروطیت صورت گرفت و به دلیل حساسیت‌های سیاسی، هرگز در دوره قاجار منتشر نشد. کتاب علاوه بر شرح مشاهدات روزانه، خریدهای تجملی، و توصیف صحنه‌های تفریحی، گاه به مسائلی مانند تلاش برای توسعۀ اقتصادی (کشت چای، احداث سد و راه‌آهن) و نیز رفتارهای بعضاً کودکانه درباریان در مواجهه با پیشرفت‌های اروپا اشاره دارد.

ساختار

این کتاب در یک جلد و شامل دیباچه مفصل مصحح، متن روزشمار سفرنامه، و نمایه عمومی است.

گزارش کتاب

سفرنامه سوم مظفرالدین شاه به فرنگ به کوشش محمد نادر نصیری مقدم، متن منتشرنشده‌ای از سومین و آخرین سفر اروپایی مظفرالدین شاه قاجار است که در بهار سال ۱۳۲۳ قمری (۱۹۰۵ میلادی) و تنها یک سال پیش از صدور فرمان مشروطیت انجام شد. هدف ظاهری این سفر، استفاده شاه از آب‌های معدنی فرانسه برای درمان بیماری نقرس و کلیوی او بود، اما در کنار آن، خریدهای تجملی، تفریح و آشنایی با پیشرفت‌های غرب نیز مدنظر بود. مصحح در دیباچه مفصل خود، با نگاهی انتقادی به این سفرها، آنها را نمادی از دنیاگرایی و بی‌توجهی حکومت قاجار به مسائل اصلی کشور در آستانه تحولات بزرگ می‌داند. سفرنامه توسط دکتر خلیل خان ثقفی (ملقب به اعلم‌الدوله)، پزشک مخصوص و از همراهان نزدیک شاه که در فرانسه تحصیل کرده بود، به صورت روزانه نگاشته شده است. در این سفر ۴۵ نفر—شامل صدراعظم (عین‌الدوله)، امرا، وزرا، خدمه و حتی عکاس‌باشی—شاه را همراهی می‌کردند. متن سفرنامه، برخلاف دو سفرنامه قبلی که بلافاصله پس از بازگشت چاپ شده بودند، به دلیل فضای ملتهب داخلی و شایعات درباره هزینه‌های گزاف سفر، هرگز در دوران قاجار منتشر نشد و این چاپ نخستین انتشار آن بر اساس تنها نسخه خطی موجود (شماره ۷۹۲ کتابخانه گلستان) است. مطالب سفرنامه عمدتاً مشاهدات روزمره، شرح بازدیدها از مکان‌های تفریحی (تئاتر، سیرک، موزه)، توصیف صحنه‌های رقص و نمایش، و فهرست خریدهای فراوان—از جمله دستگاه‌های تلفن جدید، فونوگراف و لانترن مژیک (پروژکتور تصاویر)—را دربرمی‌گیرد. گاه اشاره‌های کوتاهی به مسائل اقتصادی مانند مذاکرات برای احداث سد اهواز با مهندسان فرانسوی، توسعه کشت چای در گیلان و حتی بررسی امکان استخراج نفت در شمال ایران (منطقه اسالم) دیده می‌شود. یک مورد درخواست شاه از تزار روسیه برای خوش‌رفتاری با مسلمانان بادکوبه نیز ثبت شده است. با این حال، به مسائل سیاسی و دیپلماتیک عمیق‌تر کمتر پرداخته شده است. از نکات جالب توجه، واکنش‌های کودکانه شاه و همراهان در مواجهه با پدیده‌های علمی جدید—مانند نمایش خواص فلز رادیوم توسط فیزیک‌دان فرانسوی، پیر کوری—و نیز گزارش‌های اعلم‌الدوله از «چشم‌چرانی» و تمایلات شهوانی برخی همراهان در بلاد فرنگ است. سفرنامه به رغم آنکه در آستانه جنبش مشروطیت و در اوج گرانی و نارضایتی عمومی نوشته شده، هیچ اشاره‌ای به این ناآرامی‌ها ندارد و تنها دل‌مشغولی شاه را تیراندازی و شکار توصیف می‌کند. این اثر، گذشته از ارزش تاریخی به عنوان سندی از ذهنیت حاکمیت قاجار، تصویری گویا از شکاف عمیق بین زندگی تجملاتی درباریان و واقعیات جامعه ایران در آستانه انقلاب مشروطیت ارائه می‌دهد.

منابع مقاله

پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات