علم حضوری: تفاوت میان نسخه‌ها

|-

! فرد / مکتب !! کتاب یا اثر کلیدی !! نظریه یا دیدگاه اصلی در باب علم حضوری

| '''ارسطو (معلّم اول)''' || اثولوجیا (منسوب)، کتاب النفس (به نقل از دیگران) || اشاره به حضور اشیاء در عالم عقلی؛ علم خدا به اشیاء به نحو حضور و شهود؛ قول به اینکه «الشيء لا يحضر لنفسه و لكن لا يغيب عنها»<ref>مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج۱، ص ۷۲</ref>

| '''شیخ‌الرئیس ابن‌سینا''' || التعلیقات، المباحثات، الشفاء (الهیات) || قائل به علم حضوری نفس به ذات خود؛ اثبات تجرد نفس از طریق علم حضوری؛ اضطراب در تبیین علم الهی؛ تعریف تعقل به «حضور ماهية المعقول عند العاقل»<ref>المباحث المشرقیة، ج۲، ص ۴۶۹</ref>

| '''فخرالدین رازی''' || المباحث المشرقیة || طرح اشکالات بر علم حضوری واجب به ذات خود؛ نقض اشکالات خود به علمنا بأنفسنا<ref>المباحث المشرقیة، ج۲، ص ۴۶۹-۴۷۰</ref>

| '''شهاب‌الدین سهروردی (شیخ اشراق)''' || حکمة الإشراق، مجموعه مصنفات شیخ اشراق (المشارع و المطارحات) || توسعه علم حضوری به علم نفس به ذات، قوا و بدن؛ علم خدا به اشیاء به نحو ظهور ذوات؛ ابصار به عنوان علم حضوری نفس به مبصرات؛ تعریف علم به «عدم غيبة الشيء عن الذات المجردة»<ref>مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج۱، ص ۴۸۷</ref>

| '''خواجه نصیرالدین طوسی''' || شرح الإشارات و التنبیهات || راهی نزدیک به نظر اشراقیان در علم حضوری عاقل به معلولات ذاتی خود؛ عدم افتقار عاقل در ادراک ذات و معلولات ذاتی به صورت<ref>شرح الإشارات و التنبیهات للطوسي (مع المحاکمات)، ج۳، ص ۳۰۵</ref>

| '''قطب‌الدین شیرازی''' || شرح حکمة الإشراق || تقریر نظریه اشراقی در باب علم حضوری؛ تبیین ابصار به عنوان اشراق حضوری نفس بر مرئیات<ref>شرح حکمة الإشراق (قطب)، ج۱، ص ۴۵۴</ref>

| '''شهرزوری''' || شرح حکمة الإشراق || تقریر و بسط نظریه اشراقی؛ تبیین علم واجب به اشیاء به نحو حضور اشراقی<ref>شرح حکمة الإشراق (شهرزوری)، ج۱، ص ۳۸۲</ref>

| '''میرداماد''' || القبسات || اشاره به علوم حضوری مانند علم نفس عاقله به ذات مجرد خود؛ عدم اتصاف علم حضوری تام واجب به اجمال و تفصیل<ref>القبسات، ج۱، ص ۳۸۷، ۴۱۸</ref>

| '''میرک بخاری''' || حکمة العین و شرحه || نامگذاری علمی که نیازمند صورت نیست به «علم حضورى»؛ بحث درباره خلو نفس از علم حصولی در بدو فطرت نه علم حضوری<ref>حکمة العین و شرحه، ج۱، ص ۳۰۹</ref>

| '''صدرالمتألهین شیرازی (ملاصدرا)''' || الحکمة المتعالیة في الأسفار العقلیة الأربعة، المبدأ و المعاد، شرح أصول الکافي، تفسیر القرآن الکریم، حکمة الإشراق (تعلیقه)، مجموعه رسائل فلسفی، أسرار الآیات، الشواهد الربوبیة، عرشیه، مفاتیح الغیب || جامع‌ترین نظریه علم حضوری؛ تعریف «حضور الأشياء بوجوداتها عند العالم لا بماهياتها»<ref>نهایة الحکمة، ج۱، ص ۲۳۷</ref>؛ علم حضوری به عنوان «أتم صنفي العلم» و علم حقیقی<ref>المبدأ و المعاد، ج۱، ص ۸۳</ref>؛ جریان علم حضوری بر تمام مراتب وجود (نفس، عقل، خدا، علت به معلول)؛ بازگشت علوم حصولی به علم حضوری

| '''علامه سید محمدحسین طباطبایی''' || نهایة الحکمة، بدایة الحکمة || تقریر نهایی نظریه صدرایی؛ تقسیم علم به حصولی و حضوری به عنوان قسمة حاصره<ref>بدایة الحکمة، ج۱، ص ۱۳۹</ref>؛ اثبات علم حضوری علت مجرد به معلول مجرد و بالعکس<ref>نهایة الحکمة، ج۱، ص ۲۶۰</ref>؛ بازگشت علوم حصولی به علم حضوری

| '''حسن‌زاده آملی''' || تعلیقات بر شرح المنظومة || تقریر و تعلیقات بر مباحث علم حضوری در حکمت متعالیه؛ اشاره به علم شهودی به وجود کلّ به عنوان حقیقتی نوری<ref>شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده)، ج۵، ص ۲۹۸</ref>

| '''گروه مشائیان''' || - || علم حضوری را منحصر در علم شیء به ذات خود می‌دانند؛ علم خدا به غیر را حصولی (به وسیله صور ماهوی) تفسیر می‌کنند<ref>نهایة الحکمة، ج۱، ص ۲۶۰، ۲۹۱</ref>

| '''گروه اشراقیان''' || - || علم حضوری را شامل علم شیء به ذات، علم علت به معلول و علم معلول به علت می‌دانند؛ قائل به علم حضوری خدا به جمیع اشیاء<ref>نهایة الحکمة، ج۱، ص ۲۶۰</ref>

| '''اهل ذوق و کشف (عرفاء)''' || - || علم به کنه حقیقت اشیاء را تنها از راه مشاهده حضوری ممکن می‌دانند؛ قائل به فنا و شهود حضوری حق تعالی از وراء حجاب<ref>المبدأ و المعاد، ج۱، ص ۳۶-۴۰</ref>

|}