دستور زبان گيلكی

دستور زبان گیلکی
پدیدآوران	بخش‌زاد محمودی، جعفر (نویسنده)
ناشر	گیلکان
مکان نشر	رشت
سال نشر	1385
شابک	‎7_11_8283_914
موضوع	زبان گیلکی، دستور زبان
زبان	فارسی
تعداد جلد	1
کد کنگره	PIR ۳۲۶۸/گ ۹۳، ب ۳ د ۵

دستور زبان گیلکی تألیف جعفر بخش‌زاد محمودی (1317 - 1401ش)؛ این کتاب حاصل بیش از ۲۵ سال کوشش نگارنده است که در آن نکات دقیق زبان گیلکی به شیوۀ سنّتی، با ارائه نمونه‌های فراوان شعری شرح داده شده است. ضمن آنکه برخی از نکات دستوری زبان فارسی نیز مورد توجه قرار گرفته و مطالبی دربارۀ آنها بیان شده است.

ساختار

این کتاب از دو بخش اصلی تشکیل شده است که هر بخش شامل فصل‌های متعددی می‌باشد.

گزارش کتاب

کتاب «دستور زبان گیلکی» اثر جعفر بخش‌زاد محمودی، حاصل بیش از ۲۵ سال پژوهش و تلاش مؤلف در زمینه زبان‌شناسی گیلکی است. این اثر به بررسی دقیق و نظام‌مند زبان گیلکی به عنوان یکی از زبان‌های کهن ایرانی می‌پردازد که مردم گیلک، یعنی بیشترین باشندگان سرزمین گیلان، با آن تکلم می‌کنند. مؤلف در مقدمه کتاب به تفصیل به تعریف زبان و لهجه پرداخته و با استدلال‌های علمی ثابت می‌کند که گیلکی به لحاظ نداشتن کتابت، لهجه نیست بلکه یک زبان کامل است، زیرا اول زبان متولد می‌شود و بعد خط و کتابت اختراع می‌شود.

در بخش اول کتاب که به «نگاره‌های نوشتاری» اختصاص دارد، مؤلف به بررسی اجزای کلام در زبان گیلکی می‌پردازد. این بخش شامل فصل‌های متعددی است که اسم، فعل یا کُنِش، صفت، کنایات، حروف، قید، صوت یا آوا، عدد یا شماره، وندها را مورد تحلیل قرار می‌دهد. همچنین مبحث ابدال و تغییر و قلب و حذف و ازدیاد در این بخش به تفصیل بررسی شده است. مؤلف با ارائه نمونه‌های فراوان شعری از شاعران برجسته گیلکی، قواعد دستوری را به شیوه‌ای کاربردی و ملموس آموزش می‌دهد.

بخش دوم کتاب به «جمله، تشبیه، آیین نگارش گیلکی، جدول مصدرها» اختصاص یافته است. در این بخش ساختار جمله در زبان گیلکی، انواع تشبیهات و صنایع ادبی، و همچنین اصول نگارش صحیح این زبان مورد بررسی قرار گرفته است. جدول مصدرهای زبان گیلکی که در انتهای کتاب ارائه شده، منبع ارزشمندی برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به این زبان محسوب می‌شود.

یکی از ویژگی‌های بارز این کتاب، توجه مؤلف به تنوع لهجه‌های گیلکی است. او لهجه‌های گیلکی را به دو گروه تقسیم می‌کند: گروه اول شامل لهجه‌های داخلی مانند آبکناری، گسکری، تولمی، فومنی، رشتی و انزلی‌چی، گالشی، لاهیجانی و خمامی است که گیلک‌زبان‌های ساکن گیلان با آن تکلم می‌کنند. گروه دوم شامل لهجه‌هایی است که در خارج از منطقه جغرافیایی گیلان رواج دارد، مانند لهجه‌های فیروزکوهی، سنگسری، شهمیرزادی و مازندرانی که به لهجه تبری مشهور است.

مؤلف برای مقایسه دو لهجه گیلکی مازندرانی و گیلکی گسکری، از دو شاعر مشهور و متقدم این دو خطه، یعنی امیر پازواری و شرفشاه دولابی، دو چهارپاره به عنوان شاهد مثال درج و ترجمه کرده است. نمونه شعر امیر پازواری به گیلکی مازندرانی و نمونه شعر شرفشاه دولابی به گیلکی گسکری ارائه شده که نشان‌دهنده غنای ادبی و تنوع زبانی در منطقه گیلان است.

کتاب همچنین به بررسی موقعیت جغرافیایی و فرهنگی گیلان و تنوع قومی آن می‌پردازد. مؤلف اشاره می‌کند که غیر از قوم گیلک، تالش‌ها و ماسوله‌ای‌ها و تات‌ها با زبان متمایز در مناطقی خاص از گیلان سکونت دارند که آنها نیز از ساکنین اصلی و قدیمی گیلان هستند. تالش‌ها در مناطق کوهستانی نیمه غربی گیلان با دو مذهب ساکنند: مردم شهرهای ماسال و شاندرمن و توابع، پیرو مذهب دوازده‌امامی و مردم هشتپر و پره سر، ارده‌جان و حومه و برخی از بخش‌های اطراف رضوانشهر شافعی مذهبند و زبانشان تالشی است.

این کتاب با ۳۲۰ صفحه، در سال ۱۳۸۵ توسط انتشارات گیلکان در رشت به چاپ رسیده و با تیراژ ۲۲۰۰ نسخه منتشر شده است. اثر حاضر نه تنها یک کتاب دستور زبان، بلکه یک منبع جامع برای شناخت فرهنگ، ادبیات و تنوع زبانی منطقه گیلان محسوب می‌شود.

منابع مقاله

پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات