مثالب العرب

مثالب العرب
پدیدآوران	ابن کلبی، هشام بن محمد (نویسنده) طایی، نجاح (محقق)
ناشر	دار الهدی
مکان نشر	لبنان - بيروت
سال نشر	1998م , 1419ق
موضوع	1.جاهليت 2.عربستان - اوضاع اجتماعی - پيش از اسلام 3.قبايل و نظام قبيله‌‏ای - عربستان - پيش از اسلام
زبان	عربی
کد کنگره	‏DS‎‏ ‎‏231‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏م‎‏2
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

مثالب العرب، یکی از آثار مهم این مورخ و نسب‌شناس بزرگ قرن دوم هجری، هشام بن محمد بن سائب کلبی (متوفای 204ق)، جهت شناساندن عیوب اعراب قریش و نمونه‌ای از آثار تاریخی- انتقادی در دوره عباسی است. شیوه و روش این کتاب نشان‌دهنده رویکرد علمی هشام کلبی در بررسی تاریخ عرب است. استفاده از منابع معتبر مانند «الموفقيات» زبير بن بكار، ساختار موضوعی (مثالب بنی امیه، مثالب ثقيف)، و رویکرد انتقادی به شخصیت‌های تاریخی، از ویژگی‌های مهم این کتاب است. این اثر نه تنها منبعی برای شناخت تاریخ عرب، بلکه نشان‌دهنده تحولات فکری و فرهنگی در دوره عباسی است. کتاب توسط نجاح طائی تحقیق شده است.

روش کتاب

هشام کلبی در تألیف این کتاب از روش‌های زیر استفاده کرده است:

الف) اقتباس از منابع پیشین: به گفته برخی محققان، هشام کلبی این کتاب را از کتاب «الموفقيات» زبير بن بكار اقتباس کرده است.

ب) رویکرد انتقادی: کتاب «المثالب» با رویکردی انتقادی به بررسی عیوب و نقایص قبایل و شخصیت‌های عرب می‌پردازد. این رویکرد در میان مورخان کوفه رواج داشت و کوفه از شهرهای پر تألیف در این زمینه بود. بر اساس فهرست آثار هشام کلبی، او کتاب‌های متعددی در زمینه مثالب تألیف کرده است که نشان‌دهنده ساختار موضوعی آثار اوست:

• مثالب بنی امیه - بررسی عیوب بنی امیه
• مثالب ثقيف - بررسی عیوب قبیله ثقیف

ساختار

کتاب با مقدمه محقق آغاز شده است. مقدمه حاوی زندگی‌نامه مؤلف و جایگاه و آثار او و پیشینه مثالب‌نویسی است. سپس متن کتاب که حاوی 27 باب است ذکر شده است.

گزارش محتوا

این کتاب درباره «مثالب» یا عیوب و نقایص عرب است و محتوای آن شامل:

الف) بررسی وضع نامناسب شخصیت‌ها: موارد نقل شده درباره وضع نامناسب ابوبکر پیش از اسلام و روش‌های غیر اخلاقی برخی از اجداد عمر، طلحه، عثمان و معاویه است.

ب) بررسی نسب نامناسب: در این کتاب درباره نسب نامناسب عمرو بن عاص نیز نقلی آورده شده است.

مؤلف در دو باب اول آن به ذکر تجارات و صناعات پرداخته است و در ادامه مطالبی مرتبط با عنوان کتاب آمده است. برخی از ابواب نیز همانند باب ابناء الحبشیات و سه باب بعد از آن نیز محتوای آن مرتبط با عنوان کتاب نمی‌باشند.

مؤلف در باب تجارات، پیشه هر شخص از قریش و غیر قریش از اعراب را برشمرده است، خلیفه اول و سوم، طلحة بن عبیدالله و عبدالرحمن بن عوف از کسانی بودند که پیشه بزازی داشتند، ابوطالب بن عبدالمطلب از کسانی بود که اول روز به بزازی و در پایان روز به پیشه عطاری مشغول می‌شددر این بخش از کتاب کسانی که در پیشه‌های دیگری از قبیل خرید و فروش گندم، جو، روغن نیز مشغول بودند نام برده شده است.

باب دوم کتاب به صناعات رایج و کسانی که به این صناعات مشغول بودند اختصاص یافته است؛ صناعاتی از قبیل طبابت، خرمافروشی، خمرفروشی، قصابی، خیاطی، نعل‌سازی و...

نویسنده، تعلیم را در بخش صناعات جای داده و نام اشخاصی چند را در این پیشه جای داده که از آن جمله‌اند: ابوسفیان صخر بن حرب، ابوقیس بن عبدمناف بن زهره که علمشان را از بشر بن عبدالملک گرفته بودند.

باب سوم کتاب به بعد به معایب و شغل‌هایی که در جامعه امروزی به‌نوعی ناپسند به حساب می‌آید (هرچند که در جاهلیت رواج داشته) اختصاص یافته است.

سومین باب کتاب، در بیان اسامی سرّاق و دزدان مشهور عرب می‌باشد. از جمله کسانی که دستشان به‌خاطر دزدی قطع شده، عوف بن عتبة بن عمرو بن مخزوم است که در زمان جاهلیت بارها دزدی کرد و قریش دست او را قطع کردند و به دلیل تکرار دزدی بعد از قطع شدن دستش، رجم شد

باب بعدی کتاب، اللاطة است. مؤلف در این باب اسامی افرادی که مشهور به لواط بودند را برشمرده است؛ کسانی چون: کرز بن ربیعة بن حبیب یا حاطب بن عمرو و..

باب البغائین و المخنثین پنجمین باب مثالب است که در آنجا نیز اسم‌هایی مانند عبدالله ابوطلحة بن عبدالله بن عثمان بن عمرو بن کعب، عفان بن ابوالعاص بن امیه و دیگران آورده شده است

باب الأدعیاء (آنانکه در اصل و نسب مشکوکند) ششمین باب است که در آنجا افرادی مانند ابوعبدالله الجدلی نام برده شده است

باب بعدی باب الزناة است. مؤلف در این باب نام افرادی از قریش که مشهور به زنا بودند را برشمرده است. امیّة بن عبدشمس، ابوسفیان بن حرب، عبدالرحمن بن الحکم بن ابوالعاص و... در این باب جای گرفته‌اند

در هشتمین باب کتاب به نام‌های مجلودین (شلاق‌خورده‌ها) پرداخته شده است؛ افرادی مانند العاص بن سعد بن العاص و العاص بن هشام بن المغیره و... جزو افرادی هستند که محکوم به شلاق شدند

باب نکاح المقت باب بعدی است. در این باب نام کسانی آمده است که به رسم جاهلیت ازدواج می‌کردند. منظور از آن، افرادی هستند که طبق رسوم جاهلی با کسانی که پدرشان با آنان ازدواج کرده بودند ازدواج می‌کردند. چهار قسم از نکاح از قول سعید بن مسیب در ذیل همین باب آمده است.

در دهمین باب، نام زنانی که صاحب پرچم و نشانه بوده‌اند به میان آمده است و نام چندین زن بدکاره از طوائف و قبائل مختلف ذکر شده است. این ذکر نام همراه با توضیحات دیگری راجع به خانواده و احیاناً حکایت کوتاهی از آن‌ها می‌باشد.

اسم زناکاران زمان جاهلیت در باب بعدی نیز برده شده است که در آن نام آبا و اجداد بعضی از خلفا (مانند مروان حکم) نیز به چشم می‌خورد.

در این کتاب، بابی نیز به معرفی افرادی از اعراب می‌پردازد که با وجود متولد شدن از رابطه نامشروع (زنا)، به مقام و شرف رسیدند. که از جمله آنها نعمان بن منذر (پادشاه لخمی)، حطیئه (شاعر مشهور عبسی) را می‌توان نام برد.

یکی از این ابواب «أبناء الحبشيات» در بیان فرزندان زنان حبشی است؛ یعنی به بررسی عرب‌هایی می‌پردازد که از زنان حبشی زن گرفته و از آنها دارای فرزند شده بودند. محتوای این باب شامل: فهرست برخی از شخصیت‌هایی که مادرانشان حبشی بودند که از آن جمله می‌توان به نضلة بن هاشم بن عبد مناف، صفوان بن أمية بن خلف الجمحى، هشام بن عقبة بن أبى‌معيط، مالك بن عبيد الله بن عثمان الاموى، عمير بن جدعان التيمى، سمرة بن حبيب بن عبد شمس، كردوس بن السفاح التغلبى و أسيد بن علاج الثقفى و... اشاره کرد.

باب بعدی باب الحمقی است که به معرفی و نقل داستان‌هایی از افراد «کم‌خرد» و «حمق» در میان قریش و بنی‌امیه می‌پردازد.

باب المتع یکی دیگر از ابواب کتاب است. در این باب فهرستی از موارد نکاح مُتعه در صدر اسلام را ذکر می‌کند که غالب آنها به تولد فرزند انجامیده، اما بسیاری از پدران بعداً فرزند خود را انکار کرده‌اند.. در این باب اشاره به مخالفت‌های خلیفه دوم با این نوع ازدواج شده است.

روش گردآوری اطلاعات

هشام کلبی به عنوان مورخ و نسب‌شناس بزرگ، از روش‌های زیر استفاده می‌کرد:

• استفاده از منابع شفاهی: گردآوری اخبار و روایات شفاهی
• استفاده از منابع مکتوب: اقتباس از کتاب‌های پیشین مانند «الموفقيات»
• تحقیق میدانی: گردآوری اطلاعات از مناطق مختلف

اهداف و کارکرد کتاب

کتاب «المثالب» دارای اهداف متعددی بود:

• شناخت نقاط ضعف قبایل عرب
• بررسی انتقادی تاریخ عرب
• ارائه تصویری واقع‌بینانه از شخصیت‌های تاریخی
• مقابله با ادعاهای نادرست نسبی

وضعیت کتاب

این نسخه از کتاب که توسط نجاح طائی تحقیق شده است، همان نسخه شیخ محمد سماوی موجود در کتابخانه نجف اشرف است ‏

پاورقی‌های کتاب به توضیح الفاظ مشکل در متن و مستند کردن برخی از محتویات کتاب اختصاص یافته است.

فهرست اعلام و محتویات در آخر کتاب آمده است.

منابع مقاله

• مقدمه و متن کتاب.
• شفیعی، سعید، مکتب حدیثی شیعه در کوفه تا پایان قرن سوم هجری، قم - ایران، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث. سازمان چاپ و نشر، 1388 هجری شمسی