م‍وس‍ی‌ ب‍ن‌ ع‍ق‍ب‍ه‌

موسی بن عقبه
نام کامل	ابومحمّد موسی بن عقبة بن ابی عیّاش اسدی قرشی
لقب	مطرقی (یا مطرفی)
نسب	مولای آل زبیر (یا مولای امّ خالد بنت خالد، همسر زبیر)
نام پدر	عقبة بن ابی عیّاش اسدی
ولادت	حدود ۵۵ هجری قمری (۶۷۴-۶۷۵ میلادی)
محل تولد	مدینه
محل زندگی	مدینه
رحلت	۱۴۱ هجری قمری (۷۵۸-۷۵۹ میلادی)
مدفن	مدینه
طول عمر	حدود ۸۶ سال
خویشاوندان	ابراهیم بن عقبه و محمد بن عقبه (برادران)
دین	اسلام
پیشه	محدث، مورخ، فقیه، مفتی
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	مغازی، سیره نبوی، حدیث، فقه
اساتید	امّ خالد بنت خالد (صحابیه) ابن شهاب زهری نافع مولی ابن عمر عروة بن زبیر سالم بن عبدالله بن عمر کریب مولی ابن عباس علقمة بن وقّاص عبدالله بن دینار
شاگردان	مالک بن انس سفیان ثوری یحیی بن سعید انصاری ابن جریح سفیان بن عیینه عبدالله بن مبارک بکیر بن اشج اسماعیل بن ابراهیم بن عقبه (برادرزاده)
برخی آثار	مغازي سيدنا محمد صلی‌الله‌عليه‌وسلم

ابومحمّد موسی بن عقبة بن ابی‌عیّاش اسدی قرشی (حدود ۵۵-۱۴۱ق)، از محدثان، مورخان و فقیهان برجسته تابعی در مدینه بود. او به عنوان یکی از نخستین تدوین‌کنندگان کتاب مغازی (جنگ‌های پیامبر) شناخته می‌شود و اثر او به «صحیح‌ترین مغازی» شهرت یافت. موسی بن عقبه با تکیه بر روش محدثان و استفاده از اسناد، کتابی مختصر اما دقیق در مغازی نبوی تألیف کرد که مورد ستایش مالک بن انس، احمد بن حنبل و یحیی بن معین قرار گرفت. از او در صحیح بخاری و مسلم روایت شده است. کتاب مغازی او برای مدتها مفقود بود، اما نسخه‌ای از آن در سال ۲۰۲۱ در تونس کشف شد و بخش اعظم آن در دسترس قرار گرفته است.

ولادت

ابومحمّد موسی بن عقبة بن ابی عیّاش اسدی قرشی در حدود سال ۵۵ هجری قمری (۶۷۴-۶۷۵ میلادی) در مدینه به دنیا آمد. تاریخ دقیق تولد او در منابع نیامده، اما با استناد به حج‌گذاری وی در سال ۶۸ هجری (در حالی که نوجوان بوده)، تولد او در حدود سال ۵۵ هجری برآورد شده است. وی از موالی خاندان زبیر بود و به همین دلیل به «زبیری» و «اسدی» (به ولاء) نسبت داده شده است.

تحصیلات

اساتید

موسی بن عقبه از محضر استادان برجسته‌ای بهره برد که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

- امّ خالد بنت خالد (صحابیه و همسر زبیر بن عوام)

- ابن شهاب زهری (که بیشتر مغازی خود را از او روایت کرده است)

- نافع مولی ابن عمر

- عروة بن زبیر

- سالم بن عبدالله بن عمر

- کریب مولی ابن عباس

- علقمة بن وقّاص

- عبدالله بن دینار

شاگردان

راویان و شاگردان بسیاری از او بهره بردند که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

- مالک بن انس (که او را بسیار ستوده است)

- سفیان ثوری

- یحیی بن سعید انصاری

- ابن جریح

- سفیان بن عیینه

- عبدالله بن مبارک

- بکیر بن اشج

- اسماعیل بن ابراهیم بن عقبه (برادرزاده و راوی اصلی کتاب مغازی)

فعالیت‌ها

جایگاه علمی

موسی بن عقبه از محدثان ثقه و مورد اعتماد بود و بخاری و مسلم در صحیح‌های خود از او روایت کرده‌اند. او را «ثقه ثبت، کثیرالحدیث» و «فقیه و مفتی» توصیف کرده‌اند. در زمینه مغازی و سیره نبوی، او از برجسته‌ترین چهره‌های عصر خود به شمار می‌رفت و کتاب او از سوی بسیاری از علما به عنوان «صحیح‌ترین مغازی» معرفی شده است.

تألیف کتاب المغازی

موسی بن عقبه به دلیل شنیدن خبری مبنی بر اینکه برخی راویان مانند شرحبیل بن سعد، بدون رعایت دقت، افرادی را که در غزوات شرکت نداشته‌اند، به عنوان بدری یا احدی معرفی می‌کنند، تصمیم گرفت به ثبت دقیق اسامی حاضران در غزوات بپردازد. او در سنین پیری، به تدوین کتاب مغازی پرداخت و با تکیه بر روش محدثان و استفاده از اسناد، کتابی مختصر اما بسیار دقیق تألیف کرد. این کتاب شامل وقایع دوران جاهلیت، غزوات پیامبر(ص) و نیز وقایع دوران خلفای راشدین و امویان بود.

ستایش علما

مالک بن انس درباره او می‌فرماید: «علیکم بمغازی موسی بن عقبة، فإنه ثقة» و در روایتی دیگر: «علیکم بمغازی الرجل الصالح موسی بن عقبة، فإنها أصح المغازی». یحیی بن معین نیز گفته است: «کتاب موسی بن عقبة عن الزهری من أصح هذه الکتب». احمد بن حنبل نیز او را تأیید کرده و به کتاب او توصیه کرده است.

وفات

موسی بن عقبه در سال ۱۴۱ هجری قمری (۷۵۸-۷۵۹ میلادی) در مدینه درگذشت. برخی منابع سال ۱۴۲ یا ۱۴۵ را نیز ذکر کرده‌اند، اما قول مشهور همان ۱۴۱ هجری است.

آثار

- کتاب المغازی: مهم‌ترین و مشهورترین اثر موسی بن عقبه که به «صحیح‌ترین مغازی» شهرت دارد. این کتاب برای مدتها مفقود بود و بخش‌هایی از آن در آثار ابن سعد، طبری، ابن کثیر، بیهقی و دیگران نقل شده بود. با این حال، در سال ۲۰۲۱ میلادی، نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانه ملی تونس کشف شد که شامل حدود سه‌چهارم متن اصلی است.

منابع مقاله

• شبستری، عبدالحسین، الفائق في رواة و أصحاب الإمام الصادق علیه السلام، قم: جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم، ۱۴۱۸ق، ج۳
• ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م، ج۶
• کازرونی، محمد بن مسعود، المنتقی من سیر النبي المصطفی، ج۱ مرکز دراسات الأدب العربي، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م.
• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۷
• نووی، یحیی بن شرف، تهذیب الأسماء و اللغات، دمشق: دار الرسالة العالمیة، ۱۴۳۰ق/۲۰۰۹م، ص۳۳۲
• جعفریان، رسول، سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، قم: دلیل ما، ۱۳۸۳ش، ص۴۴-۴۵

وابسته‌ها

• مغازي سيدنا محمد صلی‌الله‌عليه‌وسلم
• الدرر في اختصار المغازي و السیر
• موسی بن عقبه (م. 141هـ) پيشگام در سيره‌نگاری
• المغازی
• ... م‍غ‍ازی‌ م‍وس‍ی ‌ب‍ن‌ ع‍ق‍ب‍ة ال‍م‍س‍م‍ی‌ ب‍ال‍م‍غ‍ازی‌ ال‍ن‍ب‍وی‍ة
• المغازي: (النسخة المستخرجة)