حاکم نیشابوری، محمد بن محمد: تفاوت میان نسخهها
Hbaghizadeh (بحث | مشارکتها) (صفحهای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات زندگینامه | عنوان = ابو احمد حاکم نیشابوری (حاکم کبیر) | تصویر = NUR00000.jpg | اندازه تصویر = | توضیح تصویر = | نام کامل = محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی | نامهای دیگر = ابو احمد الحاکم الکبیر | لقب = حاکم کبیر | تخلص = |...» ایجاد کرد) |
Hbaghizadeh (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۵ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۴۱: | خط ۴۱: | ||
| کد مؤلف = AUTHORCODE110829AUTHORCODE | | کد مؤلف = AUTHORCODE110829AUTHORCODE | ||
}} | }} | ||
{{کاربردهای دیگر|حاکم نیشابوری (ابهامزدایی)}} | |||
'''ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی''' (۲۸۵-۳۷۸ق)، مشهور به '''حاکم کبیر'''، از برجستهترین محدثان و حافظان خراسان در قرن چهارم هجری بود. او به دلیل مهارت در علم حدیث، رجال، جرح و تعدیل و شناخت اسامی و کنی راویان، به عنوان ''امام عصر در صناعت حدیث'' شناخته شد. حاکم کبیر پس از سالها سفر علمی به عراق، شام، حجاز و جزیره، به منصب قضاء شاش و طوس رسید و سرانجام به نیشابور بازگشت و تا پایان عمر به تصنیف و عبادت پرداخت. از مهمترین آثار او میتوان به [[كتاب الأسامي و الكنی|کتاب الاسامی و الکنی]] (که در چهارده جلد تألیف شد)، عوالی امام مالک، شعار اصحاب الحدیث و کتاب العلل اشاره کرد. او در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت و در خانه خود (محل تصنیف) به خاک سپرده شد. | |||
==ولادت== | |||
ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق نیشابوری کرابیسی، معروف به حاکم کبیر، در سال ۲۸۵ هجری قمری (۸۹۸ میلادی) در شهر نیشابور به دنیا آمد.<ref name="hakem">[https://noorlib.ir/book/view/141672?pageNumber=26 حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۲۶]</ref><ref name="subhani">[https://noorlib.ir/book/view/3267?volumeNumber=4&pageNumber=451 سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، ص۴۵۱]</ref><ref name="bousninah">[https://noorlib.ir/book/view/11471?volumeNumber=6&pageNumber=107 بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج۶، ص۱۰۷]</ref> نسبت ''الکرابیسی'' به فروش یا پوشیدن جامههای پشمی (کرابیس) بازمیگردد.<ref name="bousninah"/> او را ''حاکم کبیر'' نامیدند تا از شاگردش، [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله|ابوعبدالله حاکم نیشابوری]] (صاحب [[المستدرك علی الصحيحین|المستدرک]])، که به ''حاکم صغیر'' معروف بود، تمایز یابد.<ref name="hakem"/><ref name="zarkali">[https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=7&pageNumber=20 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۷، ص۲۰]</ref> | |||
==تحصیلات== | |||
حاکم کبیر تحصیل علم را در سنی نسبتاً دیر (حدود ۲۲ سالگی) آغاز کرد<ref name="dhahabi">[https://noorlib.ir/book/view/18220?volumeNumber=16&pageNumber=370 ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، ص۳۷۰]</ref><ref name="bousninah"/> و سپس به مدت ۱۷ سال متوالی به سفرهای علمی پرداخت.<ref name="hakem2">حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۱۵</ref> او به شهرهای متعددی از جمله بغداد، کوفه، بصره، دمشق، حلب، حران، طبرستان، ری، مکه و جزیره سفر کرد، اما هرگز به مصر نرفت.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> در مقدمه کتاب الاسامی و الکنی آمده است که او در این سفرها از محضر بیش از ۹۰ استاد حدیث شنید.<ref name="hakem2"/> | حاکم کبیر تحصیل علم را در سنی نسبتاً دیر (حدود ۲۲ سالگی) آغاز کرد<ref name="dhahabi">[https://noorlib.ir/book/view/18220?volumeNumber=16&pageNumber=370 ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، ص۳۷۰]</ref><ref name="bousninah"/> و سپس به مدت ۱۷ سال متوالی به سفرهای علمی پرداخت.<ref name="hakem2">حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۱۵</ref> او به شهرهای متعددی از جمله بغداد، کوفه، بصره، دمشق، حلب، حران، طبرستان، ری، مکه و جزیره سفر کرد، اما هرگز به مصر نرفت.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> در مقدمه کتاب الاسامی و الکنی آمده است که او در این سفرها از محضر بیش از ۹۰ استاد حدیث شنید.<ref name="hakem2"/> | ||
اساتید برجسته او عبارتند از: | اساتید برجسته او عبارتند از: | ||
- محمد بن اسحاق بن خزیمه (امام الائمه)<ref name="dhahabi" /><ref name="bousninah" /> | |||
- ابوالعباس سراج | |||
- محمد بن محمد باغندی<ref name="dhahabi" /> | |||
===فعالیتها | - ابوالقاسم بغوی<ref name="dhahabi" /> | ||
- ابن ابی داود<ref name="dhahabi" /> | |||
- ابوعروبه حرانی<ref name="dhahabi" /> | |||
- احمد بن محمد ماسرجسی<ref name="dhahabi" /> | |||
- عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی<ref name="dhahabi" /> | |||
- یحیی بن محمد بن صاعد<ref name="dhahabi" /> | |||
- محمد بن فیض غسانی<ref name="dhahabi" /> | |||
- محمد بن ابراهیم غازی<ref name="dhahabi" /> | |||
همچنین [[ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی|ابن حجر عسقلانی]] در کتاب [[لسان الميزان (7 جلد)|لسان المیزان]] به نقل از [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله|حاکم نیشابوری]]، او را ''امام عصر در صناعت حدیث'' و ''از صالحان ثابت بر سنت سلف'' توصیف کرده است.<ref name="lesan">[https://noorlib.ir/book/view/16418?volumeNumber=7&pageNumber=7 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۷، ص۷]</ref> | |||
==فعالیتها== | |||
فعالیتهای علمی و قضایی حاکم کبیر را میتوان در چند حوزه اصلی دستهبندی کرد: | فعالیتهای علمی و قضایی حاکم کبیر را میتوان در چند حوزه اصلی دستهبندی کرد: | ||
| خط ۷۷: | خط ۸۸: | ||
'''تألیف و تصنیف:''' حاکم کبیر به ''کثیر التصنیف'' شهرت داشت و آثار ارزشمندی در علوم حدیث، رجال، جرح و تعدیل، اسامی و کنی از خود بر جای گذاشت.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> او را ''صاحب تصانیف عجیبه'' و ''مقدم در معرفت شروط صحیح و اسامی و کنی'' توصیف کردهاند.<ref name="hakem2"/> کتاب الاسامی و الکنی او در چهارده جلد تألیف شد و ذهبی آن را تلخیص کرد و ''المقتنی فی سرد الکنی'' نامید.<ref name="hakem2"/><ref name="bousninah"/> | '''تألیف و تصنیف:''' حاکم کبیر به ''کثیر التصنیف'' شهرت داشت و آثار ارزشمندی در علوم حدیث، رجال، جرح و تعدیل، اسامی و کنی از خود بر جای گذاشت.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> او را ''صاحب تصانیف عجیبه'' و ''مقدم در معرفت شروط صحیح و اسامی و کنی'' توصیف کردهاند.<ref name="hakem2"/> کتاب الاسامی و الکنی او در چهارده جلد تألیف شد و ذهبی آن را تلخیص کرد و ''المقتنی فی سرد الکنی'' نامید.<ref name="hakem2"/><ref name="bousninah"/> | ||
در الموسوعة العربیة از او به عنوان ''محدث خراسان در عصر خود'' و ''صاحب تصانیف'' یاد شده است.<ref name="arabency">[https://mail.arab-ency.com.sy/details/13785 الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)]</ref> همچنین در موسوعتی، او را ''امام حافظ علامه ثبت محدث خراسان'' و ''از بحور العلم'' توصیف کرده است.<ref name="mawsoati">[https://mawsoati.com/new/321592_1.htm موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد]</ref> | |||
'''پرورش شاگردان:''' حلقه درسی او شاگردان برجستهای را پرورش داد که از جمله آنها میتوان به افراد زیر اشاره کرد: | '''پرورش شاگردان:''' حلقه درسی او شاگردان برجستهای را پرورش داد که از جمله آنها میتوان به افراد زیر اشاره کرد: | ||
- ابوعبدالله حاکم نیشابوری (صاحب المستدرک)<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/> | |||
- ابوعبدالرحمن سلمی<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/> | - [[حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله|ابوعبدالله حاکم نیشابوری]] (صاحب المستدرک)<ref name="hakem2" /><ref name="dhahabi" />.<ref name="arabency" /> | ||
- ابوبکر بن منجویه<ref name="dhahabi"/> | |||
- ابوسعد کنجروذی (راوی کتاب عوالی مالک و شعار اصحاب الحدیث)<ref name="hakem2"/> | - [[سلمی، محمد بن حسین|ابوعبدالرحمن سلمی]]<ref name="hakem2" /><ref name="dhahabi" /> | ||
- ابوعثمان بحیری<ref name="dhahabi"/> | |||
- صاعد بن محمد قاضی<ref name="dhahabi"/> | - ابوبکر بن منجویه<ref name="dhahabi" /> | ||
- ابوسعد کنجروذی (راوی کتاب عوالی مالک و شعار اصحاب الحدیث)<ref name="hakem2" /> | |||
- ابوعثمان بحیری<ref name="dhahabi" /> | |||
- صاعد بن محمد قاضی<ref name="dhahabi" /> | |||
'''کف بینایی:''' حاکم کبیر در سال ۳۷۶ هجری (دو سال پیش از وفات) نابینا شد، اما با وجود نابینایی، تغییر در حافظه او اندک بود و هرگز دچار اختلال عقل نشد. آخرین مجلس املای او چهار روز پیش از وفاتش برگزار شد.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/> | '''کف بینایی:''' حاکم کبیر در سال ۳۷۶ هجری (دو سال پیش از وفات) نابینا شد، اما با وجود نابینایی، تغییر در حافظه او اندک بود و هرگز دچار اختلال عقل نشد. آخرین مجلس املای او چهار روز پیش از وفاتش برگزار شد.<ref name="hakem2"/><ref name="dhahabi"/> | ||
==وفات== | |||
حاکم کبیر در اواخر ماه ربیعالاول سال ۳۷۸ هجری قمری (۹۸۸ میلادی) در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> درباره روز دقیق وفات اختلاف است؛ حاکم نیشابوری (شاگردش) روز چهارشنبه ۲۴ ربیعالاول را ذکر کرده<ref name="hakem"/> و ابوسعد ادیب (از دیگر شاگردان) روز پنجشنبه ۲۷ ربیعالاول را نقل کرده است.<ref name="hakem"/> نماز جنازه او توسط ابوالفضل محمی در میدان حسین بن معاذ برگزار شد و امیر ابوالحسن نیز در آن حضور داشت.<ref name="hakem2"/> پیکر او در خانه خود، در محل تصنیف و مطالعه، به خاک سپرده شد.<ref name="hakem"/><ref name="zarkali"/> | حاکم کبیر در اواخر ماه ربیعالاول سال ۳۷۸ هجری قمری (۹۸۸ میلادی) در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> درباره روز دقیق وفات اختلاف است؛ حاکم نیشابوری (شاگردش) روز چهارشنبه ۲۴ ربیعالاول را ذکر کرده<ref name="hakem"/> و ابوسعد ادیب (از دیگر شاگردان) روز پنجشنبه ۲۷ ربیعالاول را نقل کرده است.<ref name="hakem"/> نماز جنازه او توسط ابوالفضل محمی در میدان حسین بن معاذ برگزار شد و امیر ابوالحسن نیز در آن حضور داشت.<ref name="hakem2"/> پیکر او در خانه خود، در محل تصنیف و مطالعه، به خاک سپرده شد.<ref name="hakem"/><ref name="zarkali"/> | ||
==آثار== | |||
حاکم کبیر صاحب تألیفات متعددی در علوم حدیث و رجال است. برخی از مهمترین آثار او عبارتند از: | حاکم کبیر صاحب تألیفات متعددی در علوم حدیث و رجال است. برخی از مهمترین آثار او عبارتند از: | ||
- '''الاسامی و الکنی:''' مهمترین و مشهورترین اثر او که در چهارده جلد تألیف شد و به گردآوری اسامی و کنی محدثان و راویان پرداخته است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/> ذهبی این کتاب را تلخیص کرد و آن را ''المقتنی فی سرد الکنی'' نامید.<ref name="bousninah"/> این کتاب از منابع اصلی علم رجال و شناخت راویان حدیث به شمار میرود.<ref name="hakem2"/> | - '''الاسامی و الکنی:''' مهمترین و مشهورترین اثر او که در چهارده جلد تألیف شد و به گردآوری اسامی و کنی محدثان و راویان پرداخته است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/><ref name="bousninah"/><ref name="mawsoati" /> ذهبی این کتاب را تلخیص کرد و آن را ''المقتنی فی سرد الکنی'' نامید.<ref name="bousninah"/> این کتاب از منابع اصلی علم رجال و شناخت راویان حدیث به شمار میرود.<ref name="hakem2"/> | ||
- '''عوالی امام مالک:''' کتابی در احادیث عالی از امام مالک که با دو واسطه از او روایت شده است.<ref name="hakem2"/><ref name="bousninah"/> | |||
- '''شعار اصحاب الحدیث:''' کتابی در بیان ویژگیها و نشانههای اهل حدیث و عقاید سلف صالح.<ref name="hakem2"/><ref name="bousninah"/> | - '''عوالی امام مالک:''' کتابی در احادیث عالی از امام مالک که با دو واسطه از او روایت شده است.<ref name="hakem2" /><ref name="bousninah" /> | ||
- '''کتاب العلل:''' در علل حدیث که از دقیقترین علوم حدیث است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/> | |||
- '''المخرج علی کتاب المزنی:''' تخریج بر کتاب المزنی (از شاگردان شافعی).<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/> | - '''شعار اصحاب الحدیث:''' کتابی در بیان ویژگیها و نشانههای اهل حدیث و عقاید سلف صالح.<ref name="hakem2" /><ref name="bousninah" /> | ||
- '''کتاب الشروط:''' در علم شروط و سجلات که از فروع فقه است.<ref name="hakem"/><ref name="dhahabi"/> | |||
- '''الفوائد:''' مجموعهای از احادیث که در دو جزء (دهم و یازدهم) به صورت مخطوط موجود است.<ref name="hakem2 | - '''کتاب العلل:''' در علل حدیث که از دقیقترین علوم حدیث است.<ref name="hakem" /><ref name="dhahabi" /> | ||
- '''المخرج علی کتاب المزنی:''' تخریج بر کتاب المزنی (از شاگردان شافعی).<ref name="hakem" /><ref name="dhahabi" /> | |||
- '''کتاب الشروط:''' در علم شروط و سجلات که از فروع فقه است.<ref name="hakem" /><ref name="dhahabi" /> | |||
- '''الفوائد:''' مجموعهای از احادیث که در دو جزء (دهم و یازدهم) به صورت مخطوط موجود است.<ref name="hakem2" /> | |||
- '''کتاب الضعفاء:''' در معرفی راویان ضعیف.<ref name="hakem" /><ref name="bousninah" /> | |||
==پانويس== | ==پانويس== | ||
| خط ۱۰۹: | خط ۱۳۳: | ||
==منابع مقاله== | ==منابع مقاله== | ||
* [https://noorlib.ir/book/view/141672?pageNumber=26 حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، مدینه منوره: الجامعة الإسلامیة، ۱۴۳۵ق/۲۰۱۴م، | * [https://noorlib.ir/book/view/141672?pageNumber=26 حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، مدینه منوره: الجامعة الإسلامیة، ۱۴۳۵ق/۲۰۱۴م،] | ||
* سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم: مؤسسة امام صادق علیهالسلام، ۱۴۱۸ق، | * [https://noorlib.ir/book/view/3267?volumeNumber=4&pageNumber=451 سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، قم: مؤسسة امام صادق علیهالسلام، ۱۴۱۸ق،] | ||
* [https://noorlib.ir/book/view/11471?volumeNumber=6&pageNumber=107 بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، بیروت: دار الجیل، ۱۴۲۵ق/۲۰۰۵م، ج۶] | * [https://noorlib.ir/book/view/11471?volumeNumber=6&pageNumber=107 بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، بیروت: دار الجیل، ۱۴۲۵ق/۲۰۰۵م، ج۶] | ||
* [https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=7&pageNumber=20 زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، | * [https://noorlib.ir/book/view/2846?volumeNumber=7&pageNumber=20 زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، ج۷، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م،] | ||
* [https://noorlib.ir/book/view/18220?volumeNumber=16&pageNumber=370 ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م، | * [https://noorlib.ir/book/view/18220?volumeNumber=16&pageNumber=370 ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م،] | ||
* [https://noorlib.ir/book/view/16418?volumeNumber=7&pageNumber=7 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م، | * [https://noorlib.ir/book/view/16418?volumeNumber=7&pageNumber=7 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۷، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م،] | ||
* [https://mail.arab-ency.com.sy/details/13785 الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)] | * [https://mail.arab-ency.com.sy/details/13785 الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)] | ||
* [https://mawsoati.com/new/321592_1.htm موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد] | * [https://mawsoati.com/new/321592_1.htm موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۰:۲۵
ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی (۲۸۵-۳۷۸ق)، مشهور به حاکم کبیر، از برجستهترین محدثان و حافظان خراسان در قرن چهارم هجری بود. او به دلیل مهارت در علم حدیث، رجال، جرح و تعدیل و شناخت اسامی و کنی راویان، به عنوان امام عصر در صناعت حدیث شناخته شد. حاکم کبیر پس از سالها سفر علمی به عراق، شام، حجاز و جزیره، به منصب قضاء شاش و طوس رسید و سرانجام به نیشابور بازگشت و تا پایان عمر به تصنیف و عبادت پرداخت. از مهمترین آثار او میتوان به کتاب الاسامی و الکنی (که در چهارده جلد تألیف شد)، عوالی امام مالک، شعار اصحاب الحدیث و کتاب العلل اشاره کرد. او در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت و در خانه خود (محل تصنیف) به خاک سپرده شد.
| ابو احمد حاکم نیشابوری (حاکم کبیر) | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی |
| نامهای دیگر | ابو احمد الحاکم الکبیر |
| لقب | حاکم کبیر |
| نام پدر | محمد بن احمد بن اسحاق |
| ولادت | ۲۸۵ هجری قمری (۸۹۸ میلادی) |
| محل تولد | نیشابور |
| محل زندگی | نیشابور، بغداد، شام، حجاز، ری، طبرستان |
| رحلت | ۳۷۸ هجری قمری (۹۸۸ میلادی) |
| مدفن | نیشابور، در خانه خود (محل تصنیف) |
| طول عمر | ۹۳ سال |
| دین | اسلام |
| مذهب | شافعی |
| پیشه | محدث، حافظ، قاضی، محقق |
| منصب | قاضی شاش و طوس |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | حدیث، رجال، جرح و تعدیل، اسامی و کنی |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
ولادت
ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق نیشابوری کرابیسی، معروف به حاکم کبیر، در سال ۲۸۵ هجری قمری (۸۹۸ میلادی) در شهر نیشابور به دنیا آمد.[۱][۲][۳] نسبت الکرابیسی به فروش یا پوشیدن جامههای پشمی (کرابیس) بازمیگردد.[۳] او را حاکم کبیر نامیدند تا از شاگردش، ابوعبدالله حاکم نیشابوری (صاحب المستدرک)، که به حاکم صغیر معروف بود، تمایز یابد.[۱][۴]
تحصیلات
حاکم کبیر تحصیل علم را در سنی نسبتاً دیر (حدود ۲۲ سالگی) آغاز کرد[۵][۳] و سپس به مدت ۱۷ سال متوالی به سفرهای علمی پرداخت.[۶] او به شهرهای متعددی از جمله بغداد، کوفه، بصره، دمشق، حلب، حران، طبرستان، ری، مکه و جزیره سفر کرد، اما هرگز به مصر نرفت.[۱][۵][۳] در مقدمه کتاب الاسامی و الکنی آمده است که او در این سفرها از محضر بیش از ۹۰ استاد حدیث شنید.[۶]
اساتید برجسته او عبارتند از:
- محمد بن اسحاق بن خزیمه (امام الائمه)[۵][۳]
- ابوالعباس سراج
- محمد بن محمد باغندی[۵]
- ابوالقاسم بغوی[۵]
- ابن ابی داود[۵]
- ابوعروبه حرانی[۵]
- احمد بن محمد ماسرجسی[۵]
- عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی[۵]
- یحیی بن محمد بن صاعد[۵]
- محمد بن فیض غسانی[۵]
- محمد بن ابراهیم غازی[۵]
همچنین ابن حجر عسقلانی در کتاب لسان المیزان به نقل از حاکم نیشابوری، او را امام عصر در صناعت حدیث و از صالحان ثابت بر سنت سلف توصیف کرده است.[۷]
فعالیتها
فعالیتهای علمی و قضایی حاکم کبیر را میتوان در چند حوزه اصلی دستهبندی کرد:
نبوغ و حافظه قوی: نبوغ و حافظه قوی حاکم کبیر از همان ابتدا نمایان بود. نقل شده که در مجلس امیر خراسان، نوح بن نصر، از شیوخ حاضر درباره حدیث ابیبکر در صدقات سوال شد و هیچکس آن را حفظ نبود. حاکم کبیر که در آخرین صفوف نشسته بود، به وزیر گفت که آن را حفظ است. وزیر او را به جلو خواند و حاکم کبیر حدیث را روایت کرد. امیر خراسان گفت: مثل این شخص نباید ضایع شود و به همین دلیل او را به قضاء شاش منصوب کرد.[۶][۵][۳]
قضاوت: او ابتدا در سال ۳۳۳ هجری قمری به قضاء شاش (در فرارود) منصوب شد و چهار سال و چند ماه در آنجا قضاوت کرد.[۱][۵] سپس به قضاء طوس منصوب شد.[۶][۳] نقل است که هنگام قضاوت، کتابهای تصنیف خود را در مجلس قضاء حاضر داشت و پس از اتمام کار قضاوت، به تألیف میپرداخت.[۶][۵] سرانجام در سال ۳۴۵ هجری به نیشابور بازگشت و از پذیرش مجدد منصب قضاء خودداری کرد.[۶][۴]
عبادت و زهد: حاکم کبیر به عبادت و زهد شهرت داشت و بر سیره سلف صالح بود. او به دلیل صلاح و تقوا، مورد احترام خاص و عام بود. در کتاب الاسامی و الکنی آمده است که او از صالحان ثابت بر سنت سلف بود.[۶][۵]
عقیده: او بر عقیده سلف صالح بود و در مورد صحابه و آلبیت رسول خدا، موضعی منصفانه داشت. حاکم نیشابوری (شاگردش) درباره او میگوید: او از صالحان ثابت بر سنت سلف و از انصافدهندگان در اعتقاد به اهلبیت و صحابه بود.[۶][۵]
تألیف و تصنیف: حاکم کبیر به کثیر التصنیف شهرت داشت و آثار ارزشمندی در علوم حدیث، رجال، جرح و تعدیل، اسامی و کنی از خود بر جای گذاشت.[۶][۵][۳] او را صاحب تصانیف عجیبه و مقدم در معرفت شروط صحیح و اسامی و کنی توصیف کردهاند.[۶] کتاب الاسامی و الکنی او در چهارده جلد تألیف شد و ذهبی آن را تلخیص کرد و المقتنی فی سرد الکنی نامید.[۶][۳]
در الموسوعة العربیة از او به عنوان محدث خراسان در عصر خود و صاحب تصانیف یاد شده است.[۸] همچنین در موسوعتی، او را امام حافظ علامه ثبت محدث خراسان و از بحور العلم توصیف کرده است.[۹]
پرورش شاگردان: حلقه درسی او شاگردان برجستهای را پرورش داد که از جمله آنها میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
- ابوعبدالله حاکم نیشابوری (صاحب المستدرک)[۶][۵].[۸]
- ابوبکر بن منجویه[۵]
- ابوسعد کنجروذی (راوی کتاب عوالی مالک و شعار اصحاب الحدیث)[۶]
- ابوعثمان بحیری[۵]
- صاعد بن محمد قاضی[۵]
کف بینایی: حاکم کبیر در سال ۳۷۶ هجری (دو سال پیش از وفات) نابینا شد، اما با وجود نابینایی، تغییر در حافظه او اندک بود و هرگز دچار اختلال عقل نشد. آخرین مجلس املای او چهار روز پیش از وفاتش برگزار شد.[۶][۵]
وفات
حاکم کبیر در اواخر ماه ربیعالاول سال ۳۷۸ هجری قمری (۹۸۸ میلادی) در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت.[۱][۵][۳] درباره روز دقیق وفات اختلاف است؛ حاکم نیشابوری (شاگردش) روز چهارشنبه ۲۴ ربیعالاول را ذکر کرده[۱] و ابوسعد ادیب (از دیگر شاگردان) روز پنجشنبه ۲۷ ربیعالاول را نقل کرده است.[۱] نماز جنازه او توسط ابوالفضل محمی در میدان حسین بن معاذ برگزار شد و امیر ابوالحسن نیز در آن حضور داشت.[۶] پیکر او در خانه خود، در محل تصنیف و مطالعه، به خاک سپرده شد.[۱][۴]
آثار
حاکم کبیر صاحب تألیفات متعددی در علوم حدیث و رجال است. برخی از مهمترین آثار او عبارتند از:
- الاسامی و الکنی: مهمترین و مشهورترین اثر او که در چهارده جلد تألیف شد و به گردآوری اسامی و کنی محدثان و راویان پرداخته است.[۱][۵][۳][۹] ذهبی این کتاب را تلخیص کرد و آن را المقتنی فی سرد الکنی نامید.[۳] این کتاب از منابع اصلی علم رجال و شناخت راویان حدیث به شمار میرود.[۶]
- عوالی امام مالک: کتابی در احادیث عالی از امام مالک که با دو واسطه از او روایت شده است.[۶][۳]
- شعار اصحاب الحدیث: کتابی در بیان ویژگیها و نشانههای اهل حدیث و عقاید سلف صالح.[۶][۳]
- کتاب العلل: در علل حدیث که از دقیقترین علوم حدیث است.[۱][۵]
- المخرج علی کتاب المزنی: تخریج بر کتاب المزنی (از شاگردان شافعی).[۱][۵]
- کتاب الشروط: در علم شروط و سجلات که از فروع فقه است.[۱][۵]
- الفوائد: مجموعهای از احادیث که در دو جزء (دهم و یازدهم) به صورت مخطوط موجود است.[۶]
پانويس
- ↑ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۲۶
- ↑ سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، ص۴۵۱
- ↑ ۳٫۰۰ ۳٫۰۱ ۳٫۰۲ ۳٫۰۳ ۳٫۰۴ ۳٫۰۵ ۳٫۰۶ ۳٫۰۷ ۳٫۰۸ ۳٫۰۹ ۳٫۱۰ ۳٫۱۱ ۳٫۱۲ ۳٫۱۳ ۳٫۱۴ بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج۶، ص۱۰۷
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۷، ص۲۰
- ↑ ۵٫۰۰ ۵٫۰۱ ۵٫۰۲ ۵٫۰۳ ۵٫۰۴ ۵٫۰۵ ۵٫۰۶ ۵٫۰۷ ۵٫۰۸ ۵٫۰۹ ۵٫۱۰ ۵٫۱۱ ۵٫۱۲ ۵٫۱۳ ۵٫۱۴ ۵٫۱۵ ۵٫۱۶ ۵٫۱۷ ۵٫۱۸ ۵٫۱۹ ۵٫۲۰ ۵٫۲۱ ۵٫۲۲ ۵٫۲۳ ۵٫۲۴ ۵٫۲۵ ۵٫۲۶ ۵٫۲۷ ۵٫۲۸ ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، ص۳۷۰
- ↑ ۶٫۰۰ ۶٫۰۱ ۶٫۰۲ ۶٫۰۳ ۶٫۰۴ ۶٫۰۵ ۶٫۰۶ ۶٫۰۷ ۶٫۰۸ ۶٫۰۹ ۶٫۱۰ ۶٫۱۱ ۶٫۱۲ ۶٫۱۳ ۶٫۱۴ ۶٫۱۵ ۶٫۱۶ ۶٫۱۷ ۶٫۱۸ ۶٫۱۹ حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، ص۱۵
- ↑ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۷، ص۷
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد
منابع مقاله
- حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، مدینه منوره: الجامعة الإسلامیة، ۱۴۳۵ق/۲۰۱۴م،
- سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، قم: مؤسسة امام صادق علیهالسلام، ۱۴۱۸ق،
- بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، بیروت: دار الجیل، ۱۴۲۵ق/۲۰۰۵م، ج۶
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، ج۷، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م،
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م،
- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۷، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م،
- الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)
- موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد