سوره فلق

سوره فلق

سوره فلق
مشخصات سوره
جزء	۳۰
تعداد آیات	۵
تعداد کلمات	۲۳
تعداد حروف	۷۴
نزول
محل نزول	مکه (به قول مشهور) / مدینه (به قول برخی)
ساختار
سجده‌دار	ندارد
موضوع اصلی	آموزش پناهندگى به خدا از شر موجودات شرور
فضایل و خواص
فضیلت (حدیث)	در حديث ابى‌بن‌كعب: هر كس سوره قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس را بخواند، مانند آن است كه تمام كتابهايى كه خدا بر پيامبران نازل كرده خوانده است. از عقبه‌بن‌عامر از پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌وآله: «بر من آياتى نازل شده كه مانند آن نازل نشده و آن معوذتان است». از امام باقر عليه‌السلام: «هر كس در نماز وتر شبش معوّذتين و قل هو اللَّه احد بخواند، خدا وتر او را قبول فرمود»
نسبت با دیگر سوره‌ها
سوره بعد	ناس
مناسبت با سوره قبل	خداوند در سوره تبّت دشمنان رسول خدا را مذمت کرد، آن گاه توحيد را در سوره اخلاص ياد نمود، سپس استعاذه و پناه بردن به خدا را در دو سوره معوذتان ياد كرد
مناسبت با سوره بعد	سوره فلق و ناس هر دو «معوذتان» نام دارند و هر دو آموزش پناهندگى به خدا هستند؛ سوره فلق پناه از شرور بيرونى و سوره ناس پناه از شرور درونى را آموزش مى‌دهد
اطلاعات تاریخی و تفسیری
تفاسیر مشهور	تفسير مهر، تفسير نمونه، الميزان، مجمع البيان، التحرير و التنوير، الكشف و البيان، روح المعانی، الدر المنثور
شأن نزول (مشهور)	مردى يهودى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌وآله را جادو كرد و آن حضرت بيمار شد. جبرئيل بر او نازل گشته دو سوره معوذتين را آورد و محل سحر را مشخص كرد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله على عليه‌السلام را فرستاد و سحر را آوردند. با باز كردن هر گره و خواندن يك آيه، گره‌ها باز شد و پيامبر بهبود يافت
نسخ (ناسخ و منسوخ)	ندارد

فلق به معني شکافتن است .

مفهوم کلی سوره

پناه بر خدا از موجودات شرور؛ اعلام خطر در مورد وسوسه‌گردان و رشك‌ورزان .

اسامی سوره

فلق، قل أعوذ برب الفلق، معوذه أولی .

علت نام‌گذاری

«سوره فلق»؛ نام‌گذاري اين سوره به نام فلق (شكافتن سپيده دم) از آيه اول اين سوره گرفته شده است .

«سوره قل أعوذ برب الفلق»؛ نام‌گذاري سوره به عبارت آغازين آن است که در لسان روايات هم به اين نام خوانده شده است .

«سوره معوذة أولي»؛ سوره فلق به همراه سوره ناس «المعوذتان» خوانده مي‌شوند و اين به خاطر لفظ «أعوذ» (پناه ميبرم) مي‌باشد و در واقع اين دو سوره آموزش تعويذ و پناهندگي به خدا هستند.

تعداد آيات، كلمات و حروف

اين سوره ۵ آيه، ۲۳ كلمه و ۷۴ حرف دارد ؛ هرچند اقوال در تعداد كلمات و حروف سوره‌ها مختلف است.

اهداف و آموزه‌ها

هدف اصلى سوره فلق، آموزش پناهندگى به خدا، از شر موجودات شرور است .

محتوا و موضوعات

محتواى سوره فلق تعليماتى است كه خداوند به پيغمبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌وآله (به طور خاص) و به ساير مسلمانان (به طور عام)، در زمينه پناه بردن به ذات پاك او از شر همه اشرار مى‌دهد، تا خود را به او بسپارند، و در پناه او از شر هر موجود صاحب شر در امان بدارند .

فضائل، خواص و ثواب قرائت

در حديث ابى‌بن‌كعب است كه هر كس سوره قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس را بخواند، پس مانند آن است كه تمام كتابهايى كه خدا بر پيامبران نازل كرده خوانده است.

از عقبه‌بن‌عامر روايت شده كه گفت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌وآله فرمود: «بر من آياتى نازل شده كه مانند آن نازل نشده و آن معوذتان است». و اين روايت را مسلم هم در صحيح خود نقل كرده است.

از همين عقبه است از پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌وآله كه فرمود: «اى عقبه آيا به تو بياموزم دو سوره را كه آنها افضل قرآن باشد»، گفتم: «آرى يا رسول اللَّه»، پس مرا معوّذتين آموخت، سپس آن را در نماز صبح خواند و به من فرمود: «آن را بخوان هر وقت كه برخاستى، و خوابيدى».

ابوعبيدة‌حذاء از امام باقر عليه‌السلام روايت نموده كه فرمود: «هر كس در نماز وتر (نماز يك ركعتى) شبش معوّذتين و قل هو اللَّه احد بخواند به او گفته مي‌شود بشارت و مژدگانى باد بر تو اى بنده خدا كه قطعا خدا وتر تو را (نماز شب تو را) قبول فرمود» .

محل و زمان نزول

سوره فلق را بيشتر مفسّرين گفته‌اند مدنى و بعضى هم گفته‌اند مكّى است . تاريخ نزول آن در ما بين ابتداء وحى و هجرت مسلمين به حبشه است، و بعد از سوره فيل نازل شده است .

فضاي نزول

سيوطي در الدر المنثور از عبدبن‌حميد از زيدبن‌اسلم روايت كرده كه گفت: «مردى يهودى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌وآله را جادو كرد، و در نتيجه آن حضرت بيمار شد، جبرئيل بر او نازل گشته دو سوره معوذتين را آورد و گفت: مردى يهودى تو را سحر كرده و سحر مذكور در فلان چاه است، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌وآله على عليه‌السلام را فرستاد آن سحر را آوردند، دستور داد گره‌هاى آن را باز نموده، براى هر گره يك آيه بخواند، على عليه‌السلام هر گرهى را باز مى‌كرد يك آيه را مى‌خواند، همينكه كه گره‌ها باز و اين دو سوره تمام شد، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌وآله برخاست، گويا پاى‌بندى از پايش باز شده باشد» .

و از كتاب طب‌الأئمه نقل شده كه به سند خود از محمدبن‌سنان از مفضل از امام صادق عليه‌السلام نظير اين معنا را روايت كرده . و در اين معنا روايات بسيارى از طرق اهل سنت با مختصر اختلافى وارد شده، و در بسيارى از آنها آمده كه زبير و عمار را هم با على عليه‌السلام فرستاد ، و در آن كتاب رواياتى ديگر نيز از طرق ائمه اهل‌بيت عليه‌السلام نقل شده .

و به اين دسته روايات اشكالى كرده‌اند، و آن اين است كه اين روايات با مصونيت رسول خدا از تاثير سحر نمى‌سازد، و چگونه سحر ساحران در آن جناب مؤثر مى‌شده با اينكه قرآن كريم مسحور شدن آن جناب را انكار نموده، فرموده: «وَ قالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا» (ستمگران گفتند شما پيروى نمى‌كنيد مگر مردى سحر شده را، ببين چگونه مثلها برايت مى‌زنند، و در نتيجه گمراه گشته راه به جايى نمى‌برند. سوره فرقان، آيه ۸ و ۹).

ليكن اين اشكال وارد نيست، براى اينكه منظور مشركين از اينكه آن جناب را مسحور بخوانند، اين بوده كه آن جناب بى‌عقل و ديوانه است، آيه شريفه هم اين معنا را رد مى‌كند، و اما تاثير سحر در اينكه مرضى در بدن آن جناب پديد آيد، و يا اثر ديگرى نظير آن را داشته باشد، هيچ دليلى بر مصونيت آن جناب از چنين تاثيرى در دست نيست .

ترتيب در مصحف و نزول

اين سوره صدوسيزدهمين سوره در چينش كنونى قرآن و بيستمين سوره در ترتيب نزول (بعد از سوره فيل) مى‌باشد ؛ هرچند اقوال در ترتيب نزول مختلف است.

ارتباط با سوره قبلي

خداوند سبحان در سوره تبّت دشمنان رسول خدا را مذمت کرد آن گاه توحيد را در سوره اخلاص ياد نمود، سپس استعاذه و پناه بردن بخدا را در دو سوره معوذتان ياد كرد .

ويژگی

سوره فلق اولين سوره معوذتان است. اين سوره آموزش پناهندگى به خداست و نيز با عبارات کوتاه و در چند جمله منابع شر و فساد در جهان را معرفي مي‌کند .

منابع

• آلوسى، سيد محمود، روح‌المعانى فى تفسير القرآن العظيم، بيروت: دار الكتب العلمية، ۱۴۱۵ ق.
• ابن عاشور، محمد طاهر، التحرير و التنوير، تونس: الدار التونسية للنشر، ۱۹۸۴.
• ثعلبى، ابواسحاق احمد بن ابراهيم، الكشف و البيان عن تفسير القرآن، بيروت: دار إحياء التراث العربى، ۱۴۲۲ ق.
• حكيمى، محمد باقر، حجةالتفاسير و بلاغ‌الإكسير، قم: مؤسسة الثقافة الإسلامية، ۱۳۸۶.
• حسينى طهرانى، سيد هاشم، ترجمه تفسير مجمع‌البيان، تهران: انتشارات فراهانى، ۱۳۶۰.
• حويزى، عبد على بن جمعه، تفسير نورالثقلين، قم: انتشارات اسماعيليان، ۱۴۱۵ ق.
• رضائى اصفهانى، محمدعلى، تفسير قرآن مهر، قم: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷.
• سيوطى، جلال الدين، الدر المنثور فى تفسير المأثور، قم: كتابخانه آية‌الله مرعشى نجفى، ۱۴۰۴ ق.
• طباطبايى، سيد محمدحسين، الميزان فى تفسير القرآن (ترجمه: سيد محمدباقر موسوى همدانى)، قم: انتشارات جامعه مدرسين، ۱۳۷۴.
• قريشى، سيد على اكبر، قاموس قرآن، تهران: دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۱.
• معرفت، محمد هادى، التمهيد في علوم القرآن، قم: مؤسسة النشر الإسلامى، ۱۴۱۲ ق.
• مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، تهران: دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۴.