علی بن حمزه: تفاوت میان نسخه‌ها

| تصویر = NUR09857.jpg

| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | التنبیهات علی اغلاط الرواة | دیوان ابی طالب (ع) | شرح دیوان المتنبی | الآباء و الامهات و البنون و البنات | الدارات | العشرات | المناکحات | کتاب نوادر فی النحو}}

'''ابوالقاسم علی بن حمزه بصری تمیمی، ملقب به ابونعیم''' (حدود ۳۰۳ – ۳۷۵ق)، لغوی، ادیب، ناقد و راوی برجسته سده چهارم هجری بود.<ref name="ذهبی">[https://noorlib.ir/book/view/2352?volumeNumber=26&pageNumber=578 ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام، ج26، ص578]</ref> او از اعیان فضلا و عارفان به صحیح و سقیم لغت به شمار می‌رفت<ref name="صفدی">[https://noorlib.ir/book/view/11452?volumeNumber=21&pageNumber=74 صفدی، خلیل بن ایبک، الوافي بالوفيات، ج21، ص74]</ref> و به دلیل همراهی با متنبی و نشر اشعار او، به «راوية المتنبی» شهرت یافت.<ref name="دیوان ابوطالب مقدمه">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=46 ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، دیوان أبي طالب بن عبد المطلب، ص46]</ref> وی نخستین گردآورنده و شارح دیوان متنبی بود<ref name="فرهنگنامه مقدمه">گروهی از پژوهشگران، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی، ج2، ص277</ref> و با تألیف کتاب «التنبیهات علی اغلاط الرواة»، نقش مهمی در نقد و تصحیح متون کهن لغت ایفا کرد.<ref name="علی بن حمزه مقدمه">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=5 علی بن حمزه بصری، بقية التنبيهات علی اغلاط الرواة، ص5]</ref>

نام کامل او «ابوالقاسم علی بن حمزه بصری» است. در برخی منابع، کنیه «ابونعیم» نیز برای او ذکر شده است.<ref name="یاقوت">[https://noorlib.ir/book/view/2524?volumeNumber=2&sectionNumber=2&pageNumber=775 یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ج2، ص775]</ref> او به قبیله بنی‌تمیم منسوب بوده<ref name="علی بن حمزه نسب">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=7 علی بن حمزه، ص7]</ref> و لقب «بصری» نشان‌دهنده انتساب او به شهر بصره است، هرچند پس از ترک عراق، این لقب بر او تثبیت شد.<ref name="علی بن حمزه نسب2">علی بن حمزه، ص8</ref>

تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است. محققان با توجه به هم‌دوره بودن با متنبی (متولد ۳۰۳ق) و حضور در مجلس ابوبکر خیاط نحوی (متوفای ۳۲۰ق)، زمان ولادت او را اوایل قرن چهارم هجری (حدود سال ۳۰۳ق یا اندکی پس از آن) تخمین زده‌اند.<ref name="دیوان ابوطالب ولادت">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=46 ابوهفان مهزمی، دیوان ابوطالب، ص46]</ref> محل ولادت او به احتمال بسیار زیاد شهر بصره بوده است.<ref name="علی بن حمزه نسب2">علی بن حمزه، ص8</ref>

علی بن حمزه بصری در بصره و بغداد تحصیل کرد و نزد بزرگترین علمای لغت و ادب آن عصر زانو زد. او به دلیل حافظه قوی و دقت نظر، به مرتبه‌ای رفیع از فضل و معرفت رسید.<ref name="دیوان ابوطالب تحصیل">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=47 ابوهفان مهزمی، دیوان ابوطالب، ص47]</ref>

اساتید برجسته او عبارتند از:<ref name="علی بن حمزه اساتید">علی بن حمزه، ص14-17</ref><ref name="دیوان ابوطالب اساتید">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=47 ابوهفان مهزمی، دیوان ابوطالب، ص47-49]</ref>

* '''ابو الفرج اصفهانی''' (صاحب الاغانی)

* '''ابو احمد عبدالله بن احمد بن قتیبه''' (نوه ابن قتیبه دینوری)

اگرچه بسیاری از علمای مغرب و اندلس از آثار و روایات او بهره بردند، اما نام تنها دو تن از شاگردان مستقیم او در منابع ثبت شده است:<ref name="علی بن حمزه شاگردان">علی بن حمزه، ص17</ref><ref name="دیوان ابوطالب شاگردان">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=49 ابوهفان مهزمی، دیوان ابوطالب، ص49]</ref>

* '''ابوالفتح عثمان بن جنی''' (متوفای ۳۹۲ق): از بزرگترین نحویان و لغویان تاریخ.

* '''ابوالفتوح ثابت بن محمد اندلسی''' (متوفای ۴۳۱ق): نحوی و ادیب اندلسی که دیوان متنبی را با سند متصل از علی بن حمزه روایت کرده و در اندلس منتشر ساخت.<ref name="یاقوت شاگردان">یاقوت حموی، ج2، ص775</ref>

او در بصره به تحصیل پرداخت و سپس به بغداد مهاجرت کرد. در بغداد به دلیل ثروت و جایگاه علمی، میزبان شاعر بزرگ، متنبی شد.<ref name="زرکلی">[https://noorlib.ir/book/view/155574?pageNumber=7 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج4، ص283]</ref> متنبی حدود هفت تا هشت ماه در خانه او در «ربض حمید» بغداد اقامت گزید و علی بن حمزه هزینه‌های او را تقبل کرد (بیش از هزار دینار). او در این مدت دیوان متنبی را بر او خواند و در سفر او به ارّجان (نزد ابن عمید) همراهی‌اش کرد.<ref name="علی بن حمزه سفرها">علی بن حمزه، ص9-13</ref>

پس از کشته شدن متنبی در سال ۳۵۴ق، علی بن حمزه بغداد را ترک کرد.<ref name="دیوان ابوطالب پس از متنبی">[https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=46 ابوهفان مهزمی، دیوان ابوطالب، ص46]</ref>

او به مصر رفت و در آنجا به تدریس و تألیف پرداخت. کتاب مشهور «التنبیهات» را در مصر تألیف کرد.<ref name="یاقوت مصر">یاقوت حموی، ج2، ص775</ref> سپس به آفریقا (تونس کنونی) سفر کرد.<ref name="علی بن حمزه آفریقا">علی بن حمزه، ص10-11</ref>

سرانجام به جزیره صقلیه (پالرمو) مهاجرت کرد و تا پایان عمر در آنجا اقامت گزید. او در صقلیه به تدریس زبان عربی و علوم ادبی پرداخت و دیوان متنبی را که راوی اصلی آن بود، در مغرب و اندلس مشهور ساخت.<ref name="علی بن حمزه صقلیه">علی بن حمزه، ص11</ref>

ابوالقاسم علی بن حمزه بصری در ماه رمضان سال ۳۷۵ هجری قمری (فوریه/مارس ۹۸۶ میلادی) در شهر پالرمو (بلرم) در جزیره صقلیه درگذشت.<ref name="ذهبی وفات">ذهبی، ج26، ص578</ref> نماز میت او را «ابراهیم بن مالک»، قاضی صقلیه، در جامع شهر اقامه کرد و بر او پنج تکبیر گفت.<ref name="یاقوت وفات">یاقوت حموی، ج2، ص775</ref>

علی بن حمزه بصری آثار ارزشمندی در زمینه لغت، ادب و شعر تألیف کرد. شهرت او بیشتر به دلیل کتاب «التنبیهات علی اغلاط الرواة» و نقش او در گردآوری و شرح دیوان متنبی است.<ref name="صفدی آثار">صفدی، ج21، ص74</ref>

مشهورترین اثر او «التنبیهات علی اغلاط الرواة» است که در آن به نقد و بررسی اغلاط لغویون پیش از خود پرداخته است.<ref name="سیوطی">[https://noorlib.ir/book/view/69921?volumeNumber=2&pageNumber=165 سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، بغیة الوعاة، ج2، ص165]</ref> این کتاب شامل تنبیهات متعددی بر کتب زیر است:<ref name="علی بن حمزه آثار">علی بن حمزه، ص18-20</ref>

* تنبیهات بر «کامل» مبرد

* تنبیهات بر «اختیار فصیح الکلام» ثعلب

* تنبیهات بر «غریب مصنف» ابوعبید

* تنبیهات بر «اصلاح المنطق» ابن سکیت

* تنبیهات بر «المقصور و الممدود» ابن ولاد

* تنبیهات بر کتاب «النبات» ابوحنیفه دینوری

* رد بر «حیوان» جاحظ

* ردود بر اصمعی، ابن اعرابی و ابن درید

* '''دیوان ابوطالب (ع)''': گردآوری و روایت اشعار ابوطالب<ref name="معجم مؤرخي">[https://noorlib.ir/book/view/12273?pageNumber=599 عبدالحمید، صائب، معجم مؤرخي الشیعة، ج1، ص599]</ref>

* '''الآباء و الامهات و البنون و البنات''': کتابی در واژه‌شناسی<ref name="علی بن حمزه آباء">علی بن حمزه، ص18</ref>

* '''الدارات''': کتابی در مورد مکان‌ها<ref name="علی بن حمزه دارات">علی بن حمزه، ص19</ref>

* '''العشرات''': گردآوری کلماتی که ده معنی دارند<ref name="علی بن حمزه عشرات">علی بن حمزه، ص19</ref>

* '''المناکحات'''<ref name="علی بن حمزه مناکحات">علی بن حمزه، ص19</ref>

* '''کتاب نوادر فی النحو'''<ref name="علی بن حمزه نوادر">علی بن حمزه، ص20</ref>

* [https://noorlib.ir/book/view/10164?pageNumber=46 ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، «دیوان أبي طالب بن عبد المطلب»، بیروت: دار و مکتبة الهلال، ۲۰۰۳م]

* [[ديوان أبي طالب بن عبد المطلب]]

[[رده:مقالات بازبینی نشده2]]