وجود ذهنی

وجود ذهنی

اصطلاحی در فلسفه اسلامی
شناسه اصطلاح
نام‌های دیگر	وجود علمی، وجود ظلی، وجود ارتسامی، حصول ذهنی
معادل عربی	الوجود الذهنی، الوجود العلمی، الوجود الظلّی، الوجود الارتسامی
معادل لاتین	Mental Existence, Subjective Existence
معادل اروپایی	Existencia Mental (اسپانیایی)، Existence Mentale (فرانسوی)
دانش	فلسفه، معرفت‌شناسی
فلسفه	فلسفه اسلامی
پیشینه و ریشه‌شناسی
فیلسوفان کلیدی	ابوعلی سینا، میرداماد، صدرالمتألهین شیرازی، علامه طباطبائی
مدافعان	حکماء (فیلسوفان اسلامی)، شیخ‌الرئیس ابن‌سینا، سید‌داماد، صدرالمتألهین، قطب‌الدین شیرازی، علامه طباطبائی
نخستین بار توسط	ابوعلی سینا (در تقریر نظام‌یافته)
نخستین متن کهن	الشفاء (ابن‌سینا)، القبسات (میرداماد)
ریشه‌شناسی	از «وجـد» به معنای یافتن و بودن؛ «ذهن» به معنای قوه مدرکه
محتوا و تعریف
متون مهم	القبسات (میرداماد)، الحکمة المتعالیة في الأسفار العقلیة الأربعة (صدرالمتألهین)، نهایة الحکمة (علامه طباطبائی)، بدایة الحکمة (علامه طباطبائی)، الشفاء (ابن‌سینا)
مفاهیم مرتبط	وجود خارجی، ماهیت، علم حصولی، نفس، عقل، صورت ذهنی، حکایت، مطابقت
متضادها	وجود خارجی، وجود عینی، وجود متأصل
پیش‌نیازها	تغایر وجود و ماهیت در ممکنات، قاعده فرعیه، امکان انتزاع مفاهیم کلی
مقایسه و تطبیق
متناظر غربی	Mental Existence, Subjective Existence (فلسفه غرب)، Intentional Existence (فرانتس برنتانو)
متناظر شرقی	存在於心智 (چینی)، 心的存在 (ژاپنی)

وجود ذهنی، اصطلاحی در فلسفه اسلامی است که به معنای تحقق ماهیت یک شیء در ذهن، با نحوه‌ای از وجود متفاوت از وجود خارجی می‌باشد. این وجود، برخلاف وجود خارجی که «اصیل» و «متأصل» است، وجودی «ظِلی»، «ارتسامی» و «غیرمتأصل» محسوب می‌شود و آثاری که بر وجود خارجی مترتب است (مانند حرارت برای آتش، یا حرکت و نمو برای انسان)، بر آن مترتب نمی‌گردد.

بخش اول: مفهوم و حقیقت اصطلاح «وجود ذهنی»

تعاریف کلیدی

• «وجود ذهنی»: «حصول ارتسامی طبیعت مُرسَله لابشرط‌شيء در ذهن، به‌گونه‌ای که آن طبیعت از فرد خود جدا شده و ذات معروض ملزوم، به همراه ذات خود از لوازم و عوارضش منفک می‌گردد.»
• در تعریف دیگر: «وجود ذهنی عبارت است از بودن شیء در اذهان» و «وجود خارجی عبارت است از بودن شیء در اعیان».
• «موجود ذهنی، بما هو موجود در ذهن و متمثل در عقل، متأصل بالوجود و متقرر در اعیان نیست.»

اقسام و زیرمجموعه‌ها

• «انقسام الوجود به ذهنی و خارجی» از اقسام اولیه وجود است.
• تفکیک میان «موجود ذهنی» و «موجود در ذهن»؛ صفات نفسانی مانند علم و قدرت، اگرچه در ذهن موجودند، اما «وجود ذهنی» به معنای اصطلاحی ندارند.

دیدگاه‌های مختلف با ذکر نام صاحب‌نظران

• حکماء (فیلسوفان): اثبات‌کننده وجود ذهنی.
  • شیخ‌الرئیس ابن‌سینا: در تعریف علم به «صورة حاصلة في النفس مطابقة للمعلوم»، وجود ذهنی را می‌پذیرد.
  • صدرالمتألهین: وجود ذهنی را «وجود انتزاعی عقلی»، «وجهی از وجوه وجود» و «وجود ظلی» می‌داند.
  • سید‌داماد: بر اتحاد وجود و ماهیت در عالم ذهن تأکید دارد.
  • قطب‌الدین شیرازی: وجود مطلق را اعم از خارجی و ذهنی می‌داند.
• متکلمان: منکر وجود ذهنی و تفسیرکننده علم به اضافه.
• معتزله: به دلیل جهل به وجود ذهنی ماهیت، قائل به «ثبوت معدوم» شدند.
• سید صدرالدین دشتکی: قائل به «انقلاب ماهیت» در ذهن.
• محقق دوانی: اطلاق «کيف» بر صور ذهنی را از باب مسامحه و تشبیه می‌داند.
• قوشچی: قائل به حصول دو امر در ذهن (معلوم جوهر و علم کیف).
• علامه طباطبائی: وجود ذهنی را وجودی می‌داند که آثار خارجی بر آن مترتب نیست.

ادله اثبات اصطلاح «وجود ذهنی»

1. دلیل حکم بر معدوم: ما بر اشیاء معدوم در خارج (مانند اجتماع نقیضین، شریک الباری، بحر از زئبق) احکام ثبوتی جاری می‌کنیم. از آنجا که حکم بر شیء فرع وجود آن شیء است و در خارج موجود نیست، پس در ذهن وجود دارد.
2. دلیل تصور کلی: ما «انسان کلی» و «حیوان کلی» را تصور می‌کنیم. تصور، اشاره عقلی به امر موجود است، در حالی که کلی بما هو کلی در خارج وجود ندارد؛ پس این تصورات ناظر به وجودی در ذهن هستند.
3. دلیل قاعده فرعیه: اثبات صفت وجودی برای شیء، نیازمند وجود آن شیء است. از آنجا که ما ماهیت را موجود می‌یابیم، باید برای آن وجودی قائل شویم.
4. دلیل آثار: لوازم و عوارضی که بر ماهیت در ظرف وجود خارجی مترتب می‌شود (مانند احتراق برای آتش)، در ظرف وجود ذهنی بر آن مترتب نیست؛ این تفاوت در لوازم، دلالت بر تغایر وجودین دارد.
5. دلیل غرض فاعل: هر فاعلی فعلی را برای غرضی انجام می‌دهد. آن غرض اگر در خارج وجود عینی داشت، تحصیل حاصل لازم می‌آمد؛ پس باید نحوه‌ای از وجود داشته باشد که آثار مطلوب بر آن مترتب نباشد، و آن «وجود ذهنی» است.

مثال‌ها و مصادیق

• تصور «عنقاء»، «بحر از زئبق»، «اجتماع نقیضین»، «شریک الباری»
• تصور «انسان کلی»، «حیوان کلی»
• تصور «فرح» که وجود آن در انسان غیر از وجود صورت آن در ذهن است.
• تصور «کوه» و «صحرای وسیع» در ذهن

آثار و لوازم اصطلاح وجود ذهنی

• «وجود ذهنی» برای هر چیزی که «شیء» به اعتبار معقولیتش باشد، ثابت است.
• «لوازم وجود ذهنی» (مانند نوعیت برای انسان) تابع ماهیت ذهنی است و از «معقولات ثانی» محسوب می‌شود.
• «وجود ذهنی» از حیثی وجود خارجی (زیرا خود یک امر خارجی است) و از حیث دیگر ذهنی (به اعتبار حکایت از مصداق خارجی) محسوب می‌شود.

بخش دوم: نسبت وجود ذهنی و وجود خارجی

تعاریف کلیدی

• «وجود خارجی»: «تقرر اصیل در متن اعیان و حاق خارج»
• «تشخص»: وجود در اعیان، عین تشخص عینی؛ وجود در ذهن، عین تشخص ذهنی است.
• «معنی کون الشیء فی الخارج» ترتب آثار بر آن شیء است و «معنی کونه فی الذهن» عدم ترتب آن آثار است؛ نه این که ذهن و خارج ظرف و وعاء باشند.

ادله تغایر و تقابل

• «وجود اصیل در متن اعیان و ارتسام ظِلی در لوح اذهان، دو نحوه متقابل از وجودند.»
• اگر شیء دارای ماهیت ورای وجود باشد، «مرتبه ماهیت ورای مرتبه وجود» است که خود عین مرتبه تشخص یا مساوق آن است؛ در نتیجه می‌توان برای آن «دو فرد متغایر به حسب وجود عینی و ذهنی» داشت.

مثال‌ها و مصادیق

• مثال «فرح»: وجود فرح در انسان غیر از وجود صورت آن در ذهن است.
• مثال «صورة فرس منقوش در دیوار»: این مثال برای تبیین این نکته به کار رفته که چیزی می‌تواند در ظرفی (ذهن) مثال و شبح یک حقیقت باشد، بدون این که خود آن حقیقت باشد.

بخش سوم: شرایط امکان و امتناع وجود ذهنی

• شرط امکان: وجود ذهنی برای چیزی تصحیح می‌شود که وجود آن عین ماهیتش نباشد، یعنی ممکنات.
• شرط امتناع: آنچه ماهیتش عین وجود است (مانند واجب‌الوجود)، وجود ذهنی برای ماهیتش محال است.

ادله امتناع برای واجب

1. اگر ماهیت واجب عین وجود او باشد، نسبت وجود خارجی به ماهیت او مانند نسبت «انسانیت» به «ذات انسان» است. در نتیجه، «در فرجار تصور و دایره امکان» نیست که ذات او با وجود ذهنی موجود شود و ماهیتش در ذهنی متمثل گردد.
2. اگر چنین چیزی ممکن بود، لازم می‌آمد یا «انسلاخ ماهیت از ذات خود» یا «انقلاب وجود ظِلی ذهنی به وجود متأصل عینی» یا «این که شیء بما هو موجود ظِلی منطبع در ذهن، موجود اصیل متقرر در اعیان نیز باشد» و همه اینها محال است.

نتیجه

برای ممکنات، ماهیت کلی قابل تحقق در دو ظرف وجود عینی و ذهنی است؛ اما برای واجب، نه ماهیت کلی قابل تصور است و نه تشخصی جز همان تشخص عینی که عین ماهیت اوست.

بخش چهارم: اشکالات وارد بر اصطلاح وجود ذهنی و پاسخ‌های آنها

اشکال اول: اجتماع جوهر و عرض (یا جوهر و کیف) در یک شیء واحد

• تقریب اشکال: هنگام تعقل جوهر، صورت ذهنی آن از سویی به دلیل انحفاظ ذاتيات، جوهر است و از سوی دیگر به دلیل قیامش به نفس (که امری خارجی است)، عرض و کیف نفسانی به شمار می‌آید.
• پاسخ صدرالمتألهین (راه‌حل اصلی با تفکیک دو نوع حمل): «حمل اولی ذاتی» به معنای اتحاد در مفهوم است و «حمل شایع صناعی» به معنای اتحاد در وجود. صورت ذهنی جوهر، بالحمل الأولی الذاتی «جوهر» است، اما بالحمل الشائع الصناعی «عرض» و «کیف نفسانی» است. بنابراین یک چیز از دو حیث و با دو نوع حمل، واجد دو مقوله متفاوت است بدون تناقض.
• پاسخ‌های دیگر (و نقد آنها):
  • سید صدرالدین دشتکی (انقلاب ماهیت): ماهیت شیء در ظرف وجود ذهنی منقلب شده و از جوهر به کیف تبدیل می‌شود.
  • محقق دوانی (مجاز و تشبیه): اطلاق «کیف» بر صور ذهنی از باب مسامحه و تشبیه است، نه حقیقت.
  • قوشچی (دو امری): در ذهن هنگام تعقل جوهر، دو چیز حاصل می‌شود: «معلوم» که جوهر است و «علم» که کیف نفسانی.

اشکال دوم: اتصاف نفس به صفات متضاد و متناقض

• تقریب اشکال: اگر حقیقت اشیاء در ذهن حاصل شود، هنگام تصور گرما و سرما، نفس باید هم گرم باشد و هم سرد.
• پاسخ: آنچه در ذهن حاصل می‌شود، «صورت» و «شبح» آن صفات است، نه خودِ آنها با وجود عینی. همچنین اتصاف به چیزی به معنای تأثر و انفعال از آن است، نه صرف قیام صوری.

اشکال سوم: انطباع کبیر در صغیر (محال بودن حصول صور عظیم در ذهن)

• تقریب اشکال: چگونه صورت زمین و آسمان با عظمتشان در ذهن کوچک انسان نقش می‌بندد؟
• پاسخ: اولاً، صور ادراکی (به ویژه عقلی و خیالی) مجرد از ماده و مقدارند و «انطباع» به معنای مادی ندارند. ثانیاً، نسبت نفس به این صور، نسبت «فاعلیت و ایجاد» است نه «انفعال و حلول».

اشکال چهارم: ثبوت محالات ذاتی در ذهن

• تقریب اشکال: اگر اشیاء به ذات خود در ذهن حاصل شوند، محالات ذاتی (مانند شریک الباری، اجتماع نقیضین) نیز باید در ذهن تحقق یابند.
• پاسخ: آنچه در ذهن از «شریک الباری» یا «اجتماع نقیضین» حاصل می‌شود، «مفهوم» آنهاست بالحمل الأولی الذاتی، نه «مصداق» آنها بالحمل الشائع الصناعی.

اشکال پنجم: کُلی و جزئی بودن همزمان یک چیز

• تقریب اشکال: انسان معقول از حیث صدق بر کثیرین، کلی است و از حیث قیام به نفس شخصی، جزئی.
• پاسخ: جهات مختلف است. انسان معقول از حیث نسبت به خارج، کلی و از حیث این که کیف نفسانی قائم به نفس است، جزئی می‌شود.

بخش پنجم: مراتب، مظاهر و احکام وجود ذهنی

• مراتب وجود ذهنی: «حقّ وجود قیّومی» (واجب)، سپس «وجودات عارض بر ماهیات»، سپس «نفس ماهیات ممکن معروض وجود در خارج»، سپس «ذهنیات صِرف و فرضیات کاذب».
• مظاهر وجود ذهنی: «مظهر وجود ذهنی، مدارک عقلیه و مشاعر حسیه است.»
• سریان وجود ذهنی: «همان طور که وجود بر هر چیزی منبسط است، حتی بر لاموجود (مفهوم ذهنی عدم) نیز به اعتبار مفهوم ذهنی‌اش، نحوی از وجود عقلی دارد.»
• کلّیت وجود ذهنی: «کلّیت از لوازم وجود ذهنی برای ماهیت است، همان طور که شخصیت از لوازم وجود خارجی است.» همچنین «کلّیت و جزئیت و عموم و خصوص از اوصافی هستند که بر خود وجود (به دلیل عدم وجود ذهنی برای وجود) حمل نمی‌شوند.»
• قیام صدوری (نه حلولی) صور ذهنی به نفس: نسبت نفس به مدرکات خیالی و حسی، فاعل مبدع است تا محل قابل. با این مبنا، بسیاری از اشکالات حلول (مانند حلول جوهر در نفس، اتصاف نفس به اضداد) منتفی می‌شود.
• عروض (عرضیّت) وجود ذهنی: «علم (که همان صورت ذهنی است) از مقوله کیف بالذات است و جوهر بالعرض.» همچنین «جوهر ذهنی به اعتبار ماهیت، جوهر و به اعتبار وجود ذهنی (که قائم به نفس است)، عرض می‌باشد.»
• اتحاد علم و معلوم در وجود ذهنی: «صورة ذهنیه مرتسمه در نفس، علم و معلوم به دو اعتبار است؛ و به همین معناست که می‌گویند: علم و معلوم بالذات متحدند و بالاعتبار متغایرند.»

۶. منابع و ارجاعات کلیدی مقاله (افراد، کتاب‌ها، نظریه‌ها)

مهم‌ترین منابع و صاحب‌نظران

فرد / مکتب	کتاب یا اثر کلیدی	نظریه یا دیدگاه اصلی
میرداماد	القبسات (ج1 ص37-54، 77، 194)	اتحاد وجود و ماهیت در ذهن؛ تفکیک امکان وجود ذهنی برای ممکنات و امتناع آن برای واجب
صدرالمتألهین شیرازی	الحکمة المتعالیة (ج1، ج3، ج4، ج6)، الشواهد الربوبیه، المبدأ و المعاد، تفسیر القرآن الکریم، سه رساله فلسفی، مجموعه رسائل، شرح و تعلیقه بر الهیات شفا	اصالت وجود، تشکیک وجود، اتحاد عاقل و معقول؛ تبیین وجود ذهنی به‌عنوان وجود ظلی و انتزاعی؛ پاسخ تفصیلی به اشکالات
شیخ‌الرئیس ابن‌سینا	الشفاء، التعلیقات، الإشارات	تعریف علم به «صورة حاصلة مطابقة للمعلوم»؛ طرح مسئله اجتماع جوهر و عرض
فخرالدین رازی	المباحث المشرقیة (ج1 ص15-322)	نقل و نقد برخی ادله و اشکالات؛ اشاره به منشأ قول معتزله
خواجه نصیرالدین طوسی	شرح الإشارات (ج2-ج3)	شرح و تحلیل برخی اشکالات
قطب‌الدین شیرازی	حکمة العین و شرحه، شرح حکمة الإشراق	اعمیت وجود مطلق از خارج و ذهن؛ تحلیل مغالطه «أخذ مثال الشيء مکانه»
سید صدرالدین دشتکی	شرح الهدایة الاثیریه، حواشی	نظریه «انقلاب ماهیت» در ذهن
محقق دوانی	شرح الهدایة الاثیریه	اطلاق مجازی و تشبیهی «کیف» بر صور ذهنی
قوشچی	شرح الهدایة الاثیریه، الحکمة المتعالیة (ج1)	نظریه «دو امری» بودن حاصل تعقل (علم و معلوم)
علامه طباطبایی	نهایة الحکمة (ج1 ص5-39)، بدایة الحکمة (ج1 ص27-37)	تقریر نوین از براهین وجود ذهنی و پاسخ به اشکالات بر اساس تفکیک دو نوع حمل

۷. نتیجه‌گیری مقاله (با حفظ ساختار استدلالی)

مقاله با تکیه بر قاعده فرعیه () و برهان حکم بر معدوم () اثبات می‌کند که برای ماهیات اشیاء (به‌ویژه ممکنات) نحوه‌ای از وجود به نام «وجود ذهنی» ضرورت دارد. این وجود با «وجود خارجی» تفاوت اساسی دارد؛ به‌گونه‌ای که وجود ذهنی، وجودی ظِلی و ارتسامی است و آثاری متفاوت (یا هیچ اثری) بر آن مترتب می‌شود ().

مقاله ضمن تأکید بر این نکته که شرط اساسی امکان وجود ذهنی، «مغایرت وجود و ماهیت» در یک شیء است، اثبات می‌کند که واجب‌الوجود به دلیل عینیت وجود و ماهیت ()، از چنین امکانی بی‌بهره است و تصور ذهنی حقیقت او محال می‌باشد.

در پایان، پس از بررسی و تحلیل اشکالات عمده‌ای که بر نظریه وجود ذهنی وارد شده است (اجتماع جوهر و عرض، اتصاف نفس به اضداد، انطباع کبیر در صغیر، ثبوت محالات ذاتی، کلی و جزئی بودن همزمان)، مقاله با تکیه بر اصولی همچون:

• تفکیک میان «حمل اولی ذاتی» و «حمل شایع صناعی» ()؛
• تفاوت میان «صورت» و «حقیقت» اشیاء ()؛
• تجرد صور ادراکی ()؛
• فاعلیت نفس نسبت به این صور و قیام صدوری (نه حلولی) آنها ()؛

به تمامی این اشکالات پاسخ می‌دهد و در نهایت اصطلاح «وجود ذهنی» را به‌عنوان حقیقتی پذیرفتنی، مطابق با برهان و وجدان، و ضروری برای تبیین صحیح علم حصولی و شناخت ما از واقعیات به اثبات می‌رساند. قول به وجود ذهنی نه تنها مستلزم هیچ محذوری نیست، بلکه برای تبیین امکان خطا، تصور امور معدوم و ممتنع، و نیز تحقق علوم کلی، امری انکارناپذیر است.