تذکره‌ اربيل‌: (وقا‌يع‌نا‌مه‌ آربلا)

تذکرۀ اربیل (وقایع‌نامۀ آربلا)
پدیدآوران	فاضلی بیرجندی، محمود (مترجم)
ناشر	مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی)
مکان نشر	تهران
سال نشر	1390
چاپ	اول
شابک	‎978-600-6326-01-6
موضوع	اسقف‌ها - عراق - اربیل - سرگذشتنامه
زبان	فارسی
تعداد جلد	1
کد کنگره	BR 1105 /ت4

تذکرۀ اربیل (وقایع‌نامۀ آربلا) ترجمه محمود فاضلی بیرجندی از متنی سریانی اثر مؤلفی ناشناس؛ این کتاب ترجمه فارسی «وقایع‌نامۀ آربلا»—یکی از منابع کهن و دست اول به زبان سریانی—است که رویدادهای مربوط به مسیحیان شهر اربیل (آربلا) در شمال بین‌النهرین را از سال‌های آغازین مسیحیت تا میانه قرن ششم میلادی (دوره متأخر اشکانیان و اوایل سلسله ساسانی) ثبت کرده است. متن اصلی شامل بیست فصل کوتاه و بلند دربارۀ احوال نخستین اسقف‌های اربیل—از پقیدا (اسقف از ۱۰۴ م) تا حنانه (وفات ۵۴۴ م)—است و از دیدگاهی درون‌گروهی، به گزارش تاریخ محلی مسیحیان تحت حاکمیت امپراتوری ایران می‌پردازد. این اثر علاوه بر ارزش تاریخی برای شناخت تاریخ مسیحیان ایران، به عنوان سندی از «مواجهه تمدنی» میان مسیحیت نوپدید (غرب) و دین زرتشتی (شرق) در مرزهای غربی ایران باستان نیز حائز اهمیت است.

ساختار

این کتاب در یک جلد و در بیست فصل که هر فصل به شرح حال یک اسقف اختصاص دارد، سازمان یافته است.

گزارش کتاب

تذکرۀ اربیل (وقایع‌نامۀ آربلا) ترجمه محمود فاضلی بیرجندی از متنی کهن به زبان سریانی است که وقایع مربوط به مسیحیان شهر اربیل (آربلا در شمال عراق امروزی) را از سده دوم تا ششم میلادی روایت می‌کند. این شهر که در آن دوران بخشی از امیرنشین آدیابن در مرز غربی امپراتوری ایران بود، شاهد کشمکش‌های دینی و سیاسی میان مسیحیان و حاکمیت زرتشتی ایران به شمار می‌رفت. متن اصلی برای نخستین بار توسط آلفونس مینگانا در سال ۱۹۰۷ میلادی تصحیح و منتشر شد و این ترجمه فارسی، بر اساس همان نسخه ارائه شده است. کتاب با مقدمه مترجم درباره اهمیت تاریخی و فرهنگی اثر آغاز می‌شود. مترجم تأکید می‌کند که این متن، چشم‌اندازی تازه و دست اول از دورۀ گذار از اشکانیان به ساسانیان را—از نگاه جامعۀ مسیحی تحت آزار و تعقیب—در اختیار می‌گذارد و اطلاعات ارزشمندی درباره سلسله مراتب کلیسایی، روابط مسیحیان با مغان و موبدان زرتشتی، و شرایط زندگی آنان در قلمرو ایران ارائه می‌دهد. از آنجا که تاریخ مسیحیان ایران—مانند دیگر اقلیت‌های دینی—هنوز به طور جامع نوشته نشده، چنین متونی از اهمیتی ویژه برخوردارند. ساختار کتاب شامل بیست فصل است که هر فصل به شرح حال و فعالیت‌های یکی از اسقف‌های اربیل اختصاص دارد. فصل‌ها به ترتیب تاریخی از پقیدا (نخستین اسقف در ۱۰۴ میلادی) آغاز شده و با حنانه (بیستمین اسقف، درگذشته به سال ۵۴۴ میلادی) به پایان می‌رسد. در خلال این احوال، رویدادهای مهمی مانند آزار و شهادت برخی اسقف‌ها توسط حکام محلی، ساخت نخستین کلیساها، و تعاملات—و غالباً تقابل‌های—مسیحیان با مقامات ایرانی ثبت شده است. نثر متن—که از اصل سریانی به فارسی برگردانده شده—گواهی مستقیم از فضای پرتنش دینی آن عصر است و گاه با زبانی تند و جانبدارانه، پادشاهان و موبدان ایرانی را به عنوان دشمنان دین مسیح توصیف می‌کند. مترجم برای سهولت پژوهشگران، پانوشت‌های توضیحی، پیوست‌ها و نمایه‌های مفصل (شامل نام کسان و جای‌ها) به کتاب افزوده است. این اثر نه تنها برای مورخان تاریخ ادیان در ایران، بلکه برای پژوهشگرانی که به مطالعه تاریخ محلی، روابط بین‎‌افرهنگی و مواجهه تمدن‌های ایران و روم در دوره باستان علاقه‌مندند، منبعی سودمند و منحصربه‌فرد به شمار می‌رود. با وجود دیدگاه یک‎سویه و گاه خصمانه متن نسبت به حکومت ایران، ارزش اطلاعاتی آن برای تکمیل تصویر تاریخی آن دوران انکارناپذیر است.

منابع مقاله

پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات