غلابی، محمد بن زکریا

محمد بن زکریا غلابی
نام کامل	محمد بن زکریا بن دینار
نام‌های دیگر	ابو عبدالله، ابو بکر، ابو جعفر
لقب	غلابی
نسب	مولای بنی غلاب
نام پدر	زکریا بن دینار
ولادت	نامشخص
محل تولد	بصره
محل زندگی	بصره
رحلت	۲۹۸ هجری قمری (۹۱۰ میلادی)
مدفن	بصره
دین	اسلام
مذهب	امامیه (شیعه)
پیشه	اخباری، نویسنده، راوی
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	سیره، مغازی، تاریخ، اخبار
اساتید	عبدالله بن رجاء غدانی ابوالولید طیالسی عباس بن بکار ابوحذیفه عمرو بن شمر محمد بن منصور احمد بن عیسی بن زید
شاگردان	سلیمان بن احمد طبرانی ابوبکر صولی فهد بن ابراهیم بن فهد بصری محمد بن عیسی نحوی محمد بن سلیمان کوفی
برخی آثار	وقعة الجمل (کبیر و مختصر) وقعة صفین (کبیر و مختصر) مقتل امیرالمؤمنین مقتل الحسین کتاب الاجواد کتاب اخبار زید کتاب اخبار فاطمه کتاب المبخلین کتاب النهر کتاب الوافدین کتاب الثواء کتاب الحرة کتاب الجیل

محمد بن زکریا بن دینار غلابی بصری (متوفی ۲۹۸ق)، مشهور به غلابی، از اخباریان و نویسندگان شیعه امامی در قرن سوم هجری بود. او به دلیل تألیفات گسترده در زمینه سیره، مغازی، تاریخ و اخبار، از چهره‌های برجسته علمی بصره به شمار می‌رفت. غلابی راوی اخبار اهل بیت(ع) و وقایع مهم تاریخ اسلام از جمله جنگ‌های جمل و صفین و نیز مقاتل امام علی(ع) و امام حسین(ع) بود. درباره وثاقت او میان رجال‌شناسان اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی او را ثقه و صادق دانسته و برخی او را تضعیف کرده‌اند. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «وقعة الجمل»، «وقعة صفین»، «مقتل امیرالمؤمنین» و «مقتل الحسین» اشاره کرد.

ولادت

تاریخ دقیق تولد محمد بن زکریا بن دینار غلابی در منابع ذکر نشده است. او اهل بصره بود و به بنی غلاب، که قبیله‌ای از بنی نصر بن معاویه در بصره بودند، منتسب بود. کنیه او را ابو عبدالله، ابو بکر و ابو جعفر ذکر کرده‌اند.

تحصیلات

اساتید

غلابی از محضر استادان متعددی بهره برد که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

- عبدالله بن رجاء غدانی

- ابوالولید طیالسی

- عباس بن بکار

- ابوحذیفه

- عمرو بن شمر

- محمد بن منصور

- احمد بن عیسی بن زید (از نوادگان امام زید بن علی)

شاگردان

راویان متعددی از او حدیث و اخبار نقل کرده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

- سلیمان بن احمد طبرانی

- ابوبکر صولی (محمد بن یحیی صولی)

- فهد بن ابراهیم بن فهد بصری

- محمد بن عیسی نحوی

- محمد بن سلیمان کوفی

فعالیت‌ها

جایگاه علمی

غلابی از چهره‌های برجسته اخباریان بصره بود. نجاشی درباره او می‌گوید: «او از وجوه اصحاب ما در بصره بود و اخباری و گسترده‌العلم بود.» ابن ندیم نیز او را «ثقه صادق» توصیف کرده است.

تألیف و تصنیف

غلابی تألیفات متعددی در زمینه سیره، مغازی، تاریخ و اخبار داشت. از جمله آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- کتاب الاجواد

- کتاب اخبار زید (ع)

- کتاب اخبار فاطمه و منشئها و مولدها

- کتاب الثواء

- کتاب الجمل (کبیر و مختصر)

- کتاب الجیل

- کتاب الحرة

- کتاب صفین (کبیر و مختصر)

- کتاب المبخلین

- کتاب مقتل امیرالمؤمنین (ع)

- کتاب مقتل الحسین (ع)

- کتاب النهر

- کتاب الوافدین

مذهب

غلابی از شیعیان امامی بود. نجاشی او را از وجوه اصحاب امامیه در بصره معرفی کرده است. برخی منابع به دلیل تألیف او درباره اخبار زید بن علی، او را زیدی مذهب دانسته‌اند.

دیدگاه رجال‌شناسان درباره وثاقت

درباره وثاقت غلابی میان رجال‌شناسان اختلاف نظر وجود دارد:

- تضعیف: دارقطنی او را متهم به وضع حدیث کرده است. ذهبی نیز او را تضعیف کرده است.

- توثیق: ابن حبان او را در کتاب الثقات ذکر کرده و گفته است: «حدیث او هنگامی که از فرد ثقه روایت کند، قابل اعتناست.» ابن ندیم او را «ثقه صادق» معرفی کرده است.

وفات

غلابی در سال ۲۹۸ هجری قمری (۹۱۰ میلادی) در بصره درگذشت. به گفته نجاشی، وفات او در این سال بوده است.

آثار

غلابی تألیفات متعددی در زمینه سیره، مغازی، تاریخ و اخبار داشته است. برخی از مهم‌ترین آثار او عبارتند از:

- وقعة الجمل (کبیر و مختصر): کتاب درباره جنگ جمل که نسخه مختصر آن با تحقیق محمدحسن آل یاسین در بغداد (۱۳۹۰ق) به چاپ رسیده است.

- وقعة صفین (کبیر و مختصر): درباره جنگ صفین.

- مقتل امیرالمؤمنین (ع)

- مقتل الحسین (ع)

- کتاب الاجواد

- کتاب المبخلین

- کتاب اخبار زید (ع)

- کتاب اخبار فاطمه و منشئها و مولدها

منابع مقاله

• غلابی، محمد بن زکریا، وقعة الجمل، بغداد: مطبعة المعارف، ۱۳۹۰ق/۱۹۷۰م
• ابن ساعی، علی بن انجب، الدر الثمین فی أسماء المصنفین، تونس: دار الغرب الإسلامی، ۱۴۳۰ق/۲۰۰۹م
• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۶
• ذهبی، محمد بن احمد، میزان الإعتدال فی نقد الرجال، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۶ق/۱۹۹۵م، ج۶
• وجیه، عبدالسلام بن عباس، أعلام المؤلفین الزیدیة، عمان: مؤسسة الإمام زید بن علي الثقافیة، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م
• سمحاق، عبدالزهرة کاظم، أحمد بن عیسی بن زید المختفي و آراؤه الفقهیة و العقدیة فی کتابه الأمالي، بصره: العتبة العباسیة المقدسة، مرکز تراث البصرة، ۱۴۴۲ق/۲۰۲۰م
• جوهری، احمد بن عبدالعزیز، السقیفة و فدک، تهران: مکتبة نینوی الحدیثة، ۱۴۰۱ق
• حسینی جلالی، محمدحسین، فهرس التراث، قم: دلیل ما، ۱۴۲۲ق، ج۱
• وجیه، عبدالسلام بن عباس، معجم رجال الإعتقاد و سلوة العارفین، عمان: مؤسسة الإمام زید بن علي الثقافیة، ۱۴۲۱ق/۲۰۰۱م

وابسته‌ها

وقعة الجمل (غلابی)