کنانی، یحیی بن عمر
یَحیی بن عُمر کِنانی (۲۱۳-۲۸۹ق)، مشهور به ابو زکریا، فقیه برجسته مالکی، محدث و متکلم اندلسی در قرن سوم هجری بود. او از موالی بنی امیه و اهل شهر جیان در اندلس بود که در قرطبه پرورش یافت. کنانی پس از سفرهای علمی به مصر، حجاز و قیروان، به عنوان یکی از بزرگترین فقهای مالکی در افریقیه شناخته شد و مردم برای فراگیری موطأ و مدونه به او رجوع میکردند. او به دلیل زهد، ورع و استجابت دعا شهرت داشت و از پذیرش منصب قضاوت خودداری نمود. از مهمترین آثار او میتوان به کتاب احکام السوق (که کهنترین کتاب مستقل در زمینه حِسبه به شمار میرود)، المنتخبة فی اختصار المستخرجة، الرد علی الشافعی و اختلاف ابن القاسم و اشهب اشاره کرد.
| یحیی بن عمر کنانی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | ابو زکریا، یحیی بن عمر بن یوسف بن عامر کنانی اندلسی جیانی |
| نسب | از موالی بنی امیه |
| نام پدر | عمر بن یوسف بن عامر |
| ولادت | ۲۱۳ هجری قمری (۸۲۸ میلادی) |
| محل تولد | جیان (اندلس) |
| محل زندگی | قرطبه، قیروان، سوسه |
| رحلت | ۲۸۹ هجری قمری (۹۰۲ میلادی) |
| مدفن | سوسه (تونس کنونی) |
| طول عمر | ۷۶ سال |
| خویشاوندان | محمد بن عمر (برادر) |
| دین | اسلام |
| مذهب | مالکی |
| پیشه | فقیه، محدث، متکلم |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | فقه، حدیث، علم کلام، حِسبه |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
ولادت
ابو زکریا، یحیی بن عمر بن یوسف بن عامر کنانی اندلسی جیانی، در سال ۲۱۳ هجری قمری (۸۲۸ میلادی) در شهر جیان (Jaén) در اندلس به دنیا آمد.[۱][۲][۳] او از موالی بنی امیه بود و دوران کودکی و نوجوانی خود را در قرطبه، مرکز علمی اندلس، سپری کرد.[۱][۲][۴]
تحصیلات
کنانی تحصیلات خود را در قرطبه نزد عبدالملک بن حبیب آغاز کرد.[۲] او در حدود سیزده سالگی، به همراه برادرش محمد، برای تکمیل دانش خود راهی سفرهای علمی شد. ابتدا به قیروان رفت و از محضر علمای بزرگی چون سحنون بن سعید (که فقه را نزد او آموخت)، عون بن یوسف و ابوزکریا حفری بهره برد.[۲][۵][۳] سپس به مصر سفر کرد و نزد شاگردان مالک بن انس همچون یحیی بن عبدالله بن بکیر، حارث بن مسکین، ابن رمح، حرملة بن یحیی، ابوالبرقی و اصبغ بن فرج دانش آموخت.[۲][۵][۴] در حجاز نیز از ابومصعب زهری (راوی مشهور موطأ)، نصر بن مرزوق و ابن کاسب استفاده کرد.[۲][۶] او پس از سالها سفر و کسب دانش، به قیروان بازگشت و مجلس درس خود را برپا کرد.[۲]
فعالیتها
فعالیتهای علمی و فرهنگی یحیی بن عمر کنانی را میتوان در چند حوزه اصلی دستهبندی کرد:
تدریس و افتاء: کنانی پس از بازگشت به قیروان، به تدریس فقه و حدیث پرداخت و شاگردان بسیاری را تربیت کرد.[۴] او در زمان خود مرجعیت علمی یافت و مردم برای فراگیری مدونه و موطأ تنها به او رجوع میکردند.[۲][۶] گفته شده که او در راه دانش، شش هزار دینار هزینه کرد.[۲][۴]
امتناع از قضاوت: ابن اغلب، حاکم وقت، پیشنهاد منصب قضاوت افریقیه را به او داد، اما کنانی با تواضع و ورع فراوان، این منصب را نپذیرفت و به جای خود، عیسی بن مسکین را معرفی کرد.[۶]
زهد و تواضع: نقل شده است که او از قیروان تا قرطبه سفر کرد تا یک «دانق» (واحد پولی کوچک) را که به بقالی بدهکار بود، بازپس دهد. وقتی او را سرزنش کردند، گفت: «بازگرداندن یک دانق به صاحبش، بهتر از هفتاد سال عبادت است.»[۶] این واقعه نشاندهنده عمق تقوا و دقت او در امور مالی و اخلاقی است.[۴]
تألیف و تصنیف: کنانی آثار متعددی در زمینههای فقه، اصول، حدیث، کلام و حِسبه تألیف کرد. برخی منابع تعداد آثار او را بالغ بر چهل جلد یا جزء دانستهاند.[۶][۱][۳]
وفات
یحیی بن عمر کنانی در سالهای پایانی عمر خود، شهر سوسه را در افریقیه (تونس کنونی) برای سکونت برگزید.[۱][۲] او در نهایت در ماه ذیالحجه (و به قولی ذیالقعده) سال ۲۸۹ هجری قمری برابر با ۹۰۲ میلادی، در سن ۷۶ سالگی در شهر سوسه درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد.[۱][۲][۵][۳]
آثار
یحیی بن عمر کنانی صاحب تألیفات و آثار بسیاری بوده است. برخی تعداد آن را بالغ بر چهل اثر دانستهاند.[۶][۱] آثاری که نام آنها در منابع آمده، عبارتاند از:
احکام السوق: که به چاپ رسیده و کهنترین کتاب مستقل در زمینه حِسبه به شمار میرود.[۱][۷][۳]
المنتخبة (اختصار المستخرجة): در فقه.[۱][۷][۳]
الرد علی الشافعی: در پاسخ به اختلافات شافعی با مالک.[۱][۶][۴]
اختلاف ابن القاسم و اشهب.[۷][۲]
کتاب النظر الی الله عزوجل.[۷][۳]
پانويس
- ↑ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ ۱٫۱۳ ۱٫۱۴ زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۸، ص۱۶۰
- ↑ ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ قاضی عیاض، جمهرة تراجم الفقهاء المالکیة، ج۳، ص۱۳۵۴
- ↑ ۳٫۰۰ ۳٫۰۱ ۳٫۰۲ ۳٫۰۳ ۳٫۰۴ ۳٫۰۵ ۳٫۰۶ ۳٫۰۷ ۳٫۰۸ ۳٫۰۹ ۳٫۱۰ ۳٫۱۱ ۳٫۱۲ ۳٫۱۳ ۳٫۱۴ مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، ج۴، ص۱۹۹
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ ۴٫۵ گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج۱، ص۸۴۶
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ابن فرضی، تاریخ علماء الأندلس، ج۲، ص۲۲۹
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ ۶٫۴ ۶٫۵ ۶٫۶ ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج۶، ص۳۳۱
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ ۷٫۵ حاجی خلیفه، هدیة العارفین، ج۲، ص۵۱۷
منابع مقاله
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۱۶۰
- قاضی عیاض، عیاض بن موسی، جمهرة تراجم الفقهاء المالکیة، دبی: دار البحوث للدراسات الإسلامیة و إحیاء التراث، ۱۴۲۳ق/۲۰۰۲م، ج۳، ص۱۳۵۴-۱۳۵۶
- ابن فرضی، عبدالله بن محمد، تاریخ علماء الأندلس، تونس: دار الغرب الإسلامی، ۱۴۲۹ق/۲۰۰۸م، ج۲، ص۲۲۹-۲۳۰
- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م، ج۶، ص۳۳۱-۳۳۲
- حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، هدیة العارفین: اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۵۱م، ج۲، ص۵۱۷
- مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۸۹ش، ج۴، ص۱۹۹
- گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، بهار ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۸۴۶