شاهنامه از دست‌نویس تا متن؛ جستارهایی در معرفی و ارزیابی دست‌نویس‌های شاهنامه و روش تصحیح انتقادی متن

شاهنامه از دست‌نویس تا متن، اثر جلال خالقی مطلق (متولد 1316ش - تهران)، به بررسی و ارزیابی نسخه‌های خطی شاهنامه فردوسی و تبیین روش‌شناسی تصحیح علمی و انتقادی این اثر بر پایه معتبرترین دست‌نویس‌های کهن می‌پردازد.

شاهنامه از دست‌نویس تا متن
پدیدآوران	خالقی مطلق، جلال (نويسنده)
ناشر	مرکز پژوهشی ميراث مکتوب
مکان نشر	ایران - تهران
سال نشر	1390ش
چاپ	1
شابک	‎978-600-203-013-9
موضوع	فردوسی، ابو القاسم، 329 - 416؟ق. شاهنامه - تصحیح انتقادی - فردوسی، ابو القاسم، 329 - 416؟ق. شاهنامه - نسخه‏های خطی
زبان	فارسی
تعداد جلد	1
کد کنگره	‎‏/‎‏خ‎‏2‎‏ش‎‏2 4495 PIR
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

ساختار

این کتاب، شامل یک پیشگفتار، یازده بخش اصلی و یک نمایه پایانی است.

گزارش محتوا

در پیشگفتار، نویسنده به تاریخچه آشنایی خود با نسخه‌های مختلف شاهنامه و ضرورت بازنگری در معیارهای تصحیح اشاره می‌کند. او توضیح می‌دهد که چگونه در ابتدا برخی نسخه‌ها (مانند نسخه برلین) را بسیار معتبر می‌دانسته، اما با کشف و بررسی نسخه‌های کهن‌تر نظیر نسخه فلورانس و لندن، در ارزیابی‌های پیشین خود تجدید نظر کرده و روش تصحیح انتقادی را بر پایه قدمت و اصالت ضبط‌ها استوار ساخته است.

بخش اول (معرفی یک نسخه معتبر شاهنامه): این بخش به معرفی و ارزیابی دقیق دست‌نویس موجود در کتابخانه دولتی آلمان در برلین اختصاص دارد. نویسنده برای اثبات اعتبار این نسخه، بیش از ۴۵ مثال از ابیات شاهنامه را ذکر کرده و ضبط نسخه برلین را با سایر نسخه‌های چاپی و خطی (مانند چاپ مسکو) مقایسه نموده است.

نمونه‌هایی از ضبط‌های برتر نسخه برلین:

1. واژه «رادمردان» در مقابل «راه یزدان»: در بیتی مربوط به خطاب گشتاسپ، نسخه برلین ضبطی را حفظ کرده که با معنای متن سازگارتر است؛ درحالی‌که بسیاری از نسخه‌های دیگر دچار تصحیف و تغییر واژه شده‌اند.
2. ضبط واژه «ویک»: مؤلف توضیح می‌دهد که در مقدمه پادشاهی کیکاووس، نسخه برلین واژه کهن «ویک» (به معنای ای نیک‌بخت) را حفظ کرده است؛ درحالی‌که در نسخه‌های دیگر به «نیک» یا «ریک» یا... تغییر یافته است.
3. ضبط «نخواهیم از این دودمان مغز و پوست»: در داستان سودابه و سیاوش، در نسخه برلین، مصرع مورد بحث به‌صورت مزبور ضبط شده است که اصطلاح «مغز و پوست» کنایه از «فرزند» است؛ درحالی‌که در نسخه‌های دیگر مصرع یادشده، طور دیگر ضبط گردیده است .

مؤلف نتیجه می‌گیرد که: «نسخه برلین از تمام نسخ قرن هشتم و نهم که در این گفتار از آنها استفاده شده است، معتبرتر است و اعتباری حداقل برابر نسخه 675 دارد».

بخش دوم، با عنوان «معرفی و ارزیابی برخی از دست‌نویس‌های شاهنامه»، یکی از محوری‌ترین بخش‌های این اثر است که به دو زیربخش اصلی تقسیم می‌شود:

الف)- معرفی برخی از دست‌نویس‌های شاهنامه:

نویسنده در این بخش، به معرفی شناسنامه‌ای و توصیف ظاهری ۴۵ نسخه خطی شاهنامه که از سده هفتم تا اوایل سده دهم هجری کتابت شده‌اند، می‌پردازد. هدف او از این معرفی، ایجاد زمینه‌ای استوار برای تصحیح انتقادی است تا مصحح بداند با چه تنوعی از نسخه‌ها روبه‌روست. برخی از مهم‌ترین نسخه‌های معرفی‌شده در این بخش، عبارتند از:

1. دست‌نویس کتابخانه ملی فلورانس (۶۱۴ق): کهن‌ترین نسخه شناخته‌شده که ناتمام است و تنها تا پایان پادشاهی کیخسرو را در بر دارد.
2. دست‌نویس کتابخانه بریتانیا در لندن (۶۷۵ق).
3. دست‌نویس کتابخانه طوپقاپوسرای در استانبول (۷۳۱ق).
4. دست‌نویس کتابخانه عمومی دولتی لنینگراد (۷۳۳ق).
5. دست‌نویس کتابخانه چستربیتی در دبلین (741ق).
6. دست‌نویس دارالکتب قاهره (۷۴۱ق).

ب)- ارزیابی برخی از دست‌نویس‌های شاهنامه:

در این بخش، مؤلف از توصیف ظاهری فراتر رفته و به ارزیابی کیفی و تحلیل زبان‌شناختی نسخه‌ها می‌پردازد. او نسخه‌ها را بر اساس معیارهایی چون دقت کاتب، قدمت و حفظ ویژگی‌های زبان پهلوی و فارسی کهن می‌سنجد. نویسنده در مورد دست‌نویس فلورانس مورخ 614ق، می‌نویسد: «این دست‌نویس نه‌تنها کهن‌ترین، بلکه معتبرترین دست‌نویس موجود شاهنامه نیز هست. یکی از بزرگ‌ترین نیکویی‌های آن نقطه‌گذاری آن است».

بخش سوم، به‌طور اختصاصی به بررسی و تحلیل یکی از مهم‌ترین کشفیات قرن اخیر در حوزه شاهنامه‌پژوهی، یعنی «دست‌نویس فلورانس مورخ ۶۱۴ق» می‌پردازد. نویسنده این نسخه را به‌عنوان معتبرترین و کهن‌ترین نسخه تاریخ‌دار شاهنامه معرفی می‌کند که مبنای اصلی تصحیح او در نیمه نخست کتاب قرار گرفته است. این نسخه، سال‌ها زیر نام «تفسیر قرآن فارسی»، ناشناخته مانده بود، تا آنکه سرانجام در سال 1976 هویت اصلی آن توسط خاورشناس ایتالیایی، آقای پروفسور «آنجلو پیه‌مونتزه»، شناخته گردید.

یکی از بخش‌های کلیدی این فصل، بحث «بیت‌های الحاقی» است. از نگاه نویسنده، «مقدار افزودگی‌های نسخه فلورانس در همه دست‌نویس که نیمه نخستین شاهنامه باشد، به‌ پیرامون 640 بیت می‌رسد، ولی این رقم به‌نسبت چندان زیاد نیست و مقدار افزودگی‌های این دست‌نویس، از دیگر دست‌نویس‌های اساس تصحیح نگارنده کمتر است».

در پایان این بخش، تصاویری از صفحات آغازین و پایانی نسخه فلورانس ارائه شده است که نمونه‌هایی از تذهیب و خط کاتب را به نمایش می‌گذارد.

این بخش از کتاب به‌عنوان یک سند علمی، روش‌شناسی خالقی مطلق در انتخاب «نسخه اساس» را تبیین کرده و استانداردهای جدیدی را برای نقد متن شاهنامه ارائه می‌دهد.

بخش چهارم (افتادگی‌ها و افزودگی‌های آماری از شش دست‌نویس شاهنامه):

در این بخش، یک مطالعه تطبیقی و آماری روی شش دست‌نویس کهن و معتبر انجام شده است. نویسنده در این بخش، با شمارش دقیق تعداد ابیات افتاده (حذف‌شده توسط کاتب) و ابیات افزوده (الحاقات بعدی) در داستان‌های مختلف، دو جدول آماری تهیه کرده است:

1. جدول افتادگی‌های شش دست‌نویس شاهنامه در پادشاهی کیخسرو؛
2. جدول افزودگی‌های شش دست‌نویس شاهنامه در پادشاهی کیخسرو.

در بخش پنجم، از «قواعد و ضوابط تصحیح متن شاهنامه» و در بخش ششم، از «یادداشت‌هایی در تصحیح انتقادی بر مثال شاهنامه»، سخن به میان آمده است.

در بخش هفتم تا نهم، نویسنده به‌ترتیب به تحلیل ۷۱ نکته باریک در ابیات شاهنامه، معرفی قطعات الحاقی شاهنامه و معرفی سه قطعه الحاقی در شاهنامه، پرداخته است. او با دلایل زبان‌شناختی و سبک‌شناختی، عدم تعلق این قطعات را به فردوسی اثبات می‌نماید.

در بخش دهم و یازدهم، به‌ترتیب از اهمیت و خطر مآخذ جنبی در تصحیح شاهنامه و رسم ‌خط شاهنامه سخن رفته است.

منابع مقاله

پیشگفتار و متن کتاب.