تحقیق و بررسی در تاریخ تصوف
| تحقیق و بررسی در تاریخ تصوف | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | عمید زنجانی، عباسعلی (نويسنده) |
| ناشر | دار الکتب الإسلامیة |
| مکان نشر | ایران - تهران |
| سال نشر | 1367ش |
| چاپ | 2 |
| شابک | - |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | ع۸ت۳ 275 BP |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
تحقیق و بررسی در تاریخ تصوف، تألیف عباسعلی عمید زنجانی (۱۳۱۶ -۱۳۹۰ش)، فقیه، مجتهد، نویسنده و استاد دانشگاه است. این کتاب، به تحقیق و بررسی تحلیلی تاریخ تصوف از ریشههای کهن تا تحولات اولیه آن در بستر اسلامی میپردازد.
انگیزه نگارش
نویسنده خود درباره هدف و انگیزهاش از نوشتن این کتاب چنین گفته است: «هدف ما در این مطالعه و بررسی، تنها درک حقایق تاریخی و کشف چهره واقعی و حقیقت تصوف از نظر تاریخی است؛ گو اینکه پس از خاتمه مطالعه دقیق این پدیده تاریخی، حقایقی برخلاف آنچه که طرفداران تصوف و یا مخالفین سرسخت آن میپندارند، به دست آید»[۱].
ساختار
کتاب، مشتمل بر پیشگفتار و چهار بخش اصلی است.
گزارش محتوا
- پیشگفتار: در این بخش نویسنده از موضوعاتی همچون ارزش تاریخ ادیان و مذاهب، روشهای مطالعه تاریخ، تجزیه و تحلیل (آنالیز) در تاریخ، موقعیت تاریخی مذاهب فرعی، تصوف و تاریخ تحلیلی آن، روش نویسنده در مطالعه تاریخ تصوف و مسائل کلی این کتاب سخن گفته است[۲].
نویسنده درباره مسائل کلی کتاب نوشته است: «تاریخ تصوف را میتوان در سه قسمت کلی زیر مورد مطالعه قرار داد:
- پیدایش ریشههای اولیه نوع طرز فکر صوفیانه و بررسی مراحل ابتدایی تصوف در میان اقوام و مللی که تحت تأثیر و نفوذ این ایدئولوژی خاص قرار گرفتهاند.
در این قسمت ما با سابقه این ایدئولوژی تا ظهور آئین اسلام آشنا میشویم.
- پیدایش اولین نمودهای تصوف در اسلام و مطالعه و بررسی علل و عوامل توسعه آن در میان مسلمین.
- سیر تکاملی و تحولات و نمو تصوف در ادوار و قرون مختلف و ترسیم منحنیهای صعودی و نزولی روح تصوف از بعد از نیمه قرن دوم هجری تا عصر حاضر.
ازآنجاکه بحث در قسمت اخیر، خود احتیاج به کتاب مفصل و جداگانهای دارد، لذا ما در این کتاب تنها به بررسی دو قسمت اول و دوم پرداخته و از قسمت سوم به مطالعه دو دوره از ادوار سیر تصوف در اسلام، یعنی تا اوائل قرن چهارم هجری اکتفا نمودیم و بحث از بقیه ادوار تصوف را به فرصت دیگر موکول ساختیم»[۳].
- عناوین کلی بخشها و پارهای از عناوین زیربخشها:
- پیدایش ریشههای اولیه تصوف: شامل مباحث مقدماتی (تصوف یک ایدئولوژی حادی درباره فلسفه زندگی است، عوامل پیدایش این طرز فکر و تاریخ پیدایش و نفوذ افکار صوفیانه)؛ هند زادگاه تصوف (ریشههای تصوف در افکار و عقاید هندی، عقاید و مذاهب هند، فرار از دنیا و ریاضتکشی، «نیروانا» یا «فنا»، مراحل سلوک و وحدت وجود)؛ ریشههای تصوف در کشور باستانی چین (مکتب تائوئیزم، روش زندگی، دانش موجب بدبختی است، فنا یا اتحاد با تائو، مسئله وحدت، ریاضت و خلسه، چوانگ دزا و عقاید التقاطی)؛ یونان سرزمین الهامبخش عرفان و تصوف (مکتب کشف و شهود، کلبیون پیشروان تصوف، در مکتب رواقیون، در مکتبهای فلسفی دیگر و اخلاق و تصوف)؛ ریشههای تصوف در ایران باستان (نمودی دیگر در قلب مسلک مانی، در میان زردشتیان، نئوپلاطونیسم مادر تصوف، مکتب افلاطونیان جدید و یک کادر تصوف بینشان)؛ رهبانیت و تصوف در آئین مسیحیت (آئین اصلی مسیح، رهبانیت چگونه در مسیحیت پیدا شد، نقش عقیده به گناه اولیه و نفوذ تصوف نظری در مسیحیت)[۴].
- پیدایش تصوف در اسلام: شامل روح و مبانی تصوف از نظر اسلام؛ فطرت و اعتدال دو پایه و شاخص آئین اسلام؛ یک مطالعه اجمالی در فقه اسلامی؛ روش عملی پیامبر اکرم(ص) و اصحاب وی در صدر اسلام؛ حقیقت زهد در اسلام؛ اولین نمودهای تصوف در تاریخ اسلام؛ آغاز پیدایش تصوف در تاریخ اسلام؛ صوفی و تصوف و...[۵].
- سیر تصوف و تطورات آن در قرون اولیه اسلامی: این بخش به تحولات تصوف در دوره دوم (از ۲۵۰ تا ۳۵۰ق) میپردازد. در این دوره، تصوف از یک حرکت فردی و عمدتاً زاهدانه به یک جریان فکری و عرفانی منسجمتر تبدیل میشود. ویژگیهای این مرحله شامل گرایش بیشتر به عرفان و مباحث نظری، شکلگیری حلقههای صوفیانه و آغاز تدوین تألیفات عرفانی است. شخصیتهای محوری این دوره نظیر بایزید بسطامی، جنید بغدادی و ابوسعید ابوالخیر معرفی شده و دیدگاهها و سهم آنها در تکامل تصوف شرح داده میشود. این بخش نشان میدهد که چگونه تصوف در این دوره به یک نظام فکری و عملی مشخص تبدیل شده و مباحث شریعت، طریقت و حقیقت در آن بیشتر توسعه یافته است[۶].
- علل پیدایش تصوف در اسلام: از جمله مطالبی که در این بخش خاطرنشان شده، این است که: «میتوان جهات زیر را بهعنوان مهمترین عوامل و مآخذ تصوف (اسلامی) معرفی نمود:
- انحراف و افراط در زهد و قسمتی دیگر از تعلیمات اسلامی؛
- شیوع دنیاپرستی و تجمل و آشوبهای سیاسی؛
- تماس نزدیک مسلمانان با رهبانان مسیحی و تقلید از رویه آنان؛
- نفوذ آداب و افکار هندی و بودایی؛
- انتشار فلسفه و افکار یونانی، مخصوصا آراء عرفانی نوافلاطونی؛
- تأثیر افکار ایرانی و مانوی و تغییر شکل مانویان[۷].
- خلاصه (نکات محوری محتوای کتاب):
- کتاب، بهجای مرور سطحی، به ریشهها و تحولات فکری و معنوی تصوف میپردازد و به شناسایی دقیق ماهیت تاریخی تصوف کمک میکند.
- ریشههای تصوف را نهتنها در اسلام، بلکه در تمدنهای کهن هند، چین و یونان و ایران باستان بررسی میکند، که به درک تأثیرات متقابل فرهنگی و فکری کمک شایانی مینماید.
- با ارائه تحقیقات مستند، به تصحیح دیدگاههای نادرست و انحرافات تاریخی در مورد تصوف یاری میرساند.
پانویس
منابع مقاله
پیشگفتار و متن کتاب.