طناحی، محمود محمد
محمود محمد طناحی (۱۹۳۵ – ۱۹۹۹م)، محقق برجسته مصری و از نامدارترین پژوهشگران عرصه تحقیق و نشر میراث کهن عربی در سده بیستم بود. او که از شاگردان ممتاز محمود محمد شاکر و عبدالسلام هارون به شمار میرفت، آثار ارزشمندی همچون «النهایة فی غریب الحدیث و الأثر»، «طبقات الشافعیة الکبری» و «أمالی ابن الشجری» را به زیور طبع آراست. وی سالها در معهد المخطوطات العربیه و دانشگاه ام القری به فعالیت پرداخت و با تألیف «مدخل إلی تاریخ نشر التراث العربي» سهمی ماندگار در تاریخ نشر میراث عربی ایفا کرد.
| محمود محمد طناحی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | محمود محمد طناحی |
| نام پدر | محمد |
| ولادت | ۲۹ مارس ۱۹۳۵م (۲۳ ذیالحجه ۱۳۵۳ق) |
| محل تولد | استان منوفیه، مصر، مصر |
| محل زندگی | قاهره، مکه، ریاض، کویت، العین |
| رحلت | ۲۳ مارس ۱۹۹۹م (۶ ذیالحجه ۱۴۱۹ق) |
| طول عمر | ۶۴ سال |
| دین | اسلام |
| پیشه | محقق، نویسنده، استاد دانشگاه |
| منصب | استاد دانشگاه حلوان، خبير مجمع اللغة العربية |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | دکترای زبان و ادبیات عرب |
| دانشگاه | دانشکده دارالعلوم دانشگاه قاهره |
| علایق پژوهشی | تحقیق نسخ خطی، نحو و صرف، تاریخ نشر تراث |
| اساتید |
|
| برخی آثار |
|
ولادت
محمود محمد طناحی در ۲۹ مارس سال ۱۹۳۵ میلادی (۲۳ ذیالحجه ۱۳۵۳ قمری) در یکی از روستاهای استان منوفیه مصر دیده به جهان گشود.[۱] وی در هشت سالگی به همراه خانواده به شهر قاهره نقل مکان کرد و در محله «درب الاحمر» ساکن شد.[۱]
تحصیلات
طناحی در سیزده سالگی موفق به حفظ کامل قرآن کریم به روایت حفص گردید. سپس به مؤسسه دینی قاهره وابسته به الازهر پیوست و در سال ۱۹۵۳م گواهی ابتدایی و در سال ۱۹۵۸م گواهی تحصیلات متوسطه را دریافت کرد.[۲]
پس از آن، به دانشکده دارالعلوم دانشگاه قاهره راه یافت و در سال ۱۹۶۲م موفق به اخذ مدرک لیسانس در علوم و زبان عربی و شریعت اسلامی گردید.[۲]
وی همزمان با تحصیل، به نسخبرداری از نسخ خطی برای برخی از خاورشناسان مشغول بود. از جمله نسخههایی که استنساخ کرد عبارتند از: بخشهایی از «الوافی بالوفیات» صفدی، «کنز الدرر» ابن أیبک داودری و «المغازی» واقدی.[۱]
طناحی در مطبعه «عیسی البابی الحلبی» که از معتبرترین چاپخانههای مصر بود، به عنوان مصحح متون فعالیت میکرد.[۱]
فعالیتها
معهد المخطوطات العربیه
پس از فراغت از تحصیل، به عنوان معید در معهد الدراسات العربیه وابسته به دانشگاه آمریکایی قاهره مشغول به کار شد.[۱] در سال ۱۹۶۵م به معهد المخطوطات العربیه وابسته به اتحادیه کشورهای عربی پیوست. در این مرکز، از محضر دو تن از بزرگان علم نسخهشناسی، محمد رشاد عبدالمطلب و فؤاد سید، بهرهمند گردید.[۱]
وی در سفرهای متعددی که معهد المخطوطات به کشورهای مختلف ترتیب میداد، شرکت کرد تا از نسخ خطی موجود در کتابخانههای آن کشورها تصویربرداری شود. این سفرها شامل ترکیه (۱۹۷۰م)، مراکش (۱۹۷۲ و ۱۹۷۵م)، عربستان سعودی (۱۹۷۳م) و یمن (۱۹۷۴م) بود.[۱]
تحصیلات تکمیلی
طناحی در کنار فعالیتهای پژوهشی، تحصیلات عالی خود را نیز ادامه داد. در سال ۱۹۷۲م موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد در رشته نحو و صرف از دانشکده دارالعلوم دانشگاه قاهره شد. پایاننامه وی با عنوان «ابن معطی و آراؤه النحویة مع تحقیق کتابه الفصول الخمسون» به راهنمایی اساتید بزرگ به انجام رسید.[۲]
در سال ۱۹۷۸م درجه دکتری خود را در رشته نحو و صرف از همان دانشکده دریافت کرد. رساله دکتری وی با عنوان «ابن الشجری و آراؤه النحویة مع تحقیق الجزء الأول من کتابه الأمالي النحویة» بود.[۲]
فعالیت در دانشگاههای عربی
پس از اخذ دکتری، به عنوان پژوهشگر در مرکز البحث العلمی و إحیاء التراث الإسلامی و سپس به عنوان استاد در دانشکده شریعت و مطالعات اسلامی دانشگاه ام القری در مکه مکرمه مشغول به کار شد. وی در این دانشگاه بیش از ده سال تدریس کرد و شاگردان بسیاری را تربیت نمود.[۱]
پس از بازگشت به قاهره، به عنوان استاد در دانشکده الدراسات العربیه و الإسلامیه دانشگاه قاهره و سپس در سال ۱۹۹۶م به عنوان استاد در دانشکده ادبیات دانشگاه حلوان منصوب گردید.[۱]
وی همچنین به عنوان استاد مدعو در دانشگاههای محمد بن سعود (ریاض، ۱۹۹۱م)، دانشگاه کویت (۱۹۹۴م) و دانشگاه العین (امارات، ۱۹۹۷م) فعالیت کرد.[۱]
عضویت در مجامع علمی
در سال ۱۹۸۹م، از سوی مجمع اللغة العربية قاهره به عنوان خبير در لجنة المعجم الكبير برگزیده شد.[۱] همچنین به عنوان خبير در مرکز تحقیق تراث دارالکتب المصریه و عضو هیئت مشترک خدمات تراث عربی در معهد إحیاء المخطوطات العربیه انتخاب گردید.[۱]
اساتید
طناحی از محضر اساتید برجستهای بهره برد که مهمترین آنان عبارتند از:[۱] - محمود محمد شاکر (شیخ خود) - عبدالسلام هارون - محمد ابوالفضل ابراهیم - محمد رشاد عبدالمطلب - فؤاد سید - عامر سید عثمان (شیخ قرائت مصر) - عبدالغنی عبدالخالق (فقیه اصولی)
ویژگیهای اخلاقی
طناحی به کرامت اخلاق، پاکی نفس، خوشصحبتی و طنازی معروف بود. وی نسبت به اساتید خود وفاداری کمنظیری داشت و همواره از آنان با احترام و دعا یاد میکرد.[۱]
وفات
محمود محمد طناحی در صبح روز سهشنبه، ۶ ذیالحجه سال ۱۴۱۹ هجری قمری (۲۳ مارس ۱۹۹۹ میلادی) در حالی که از سلامت کامل برخوردار بود، به طور ناگهانی درگذشت.[۲][۱] مردم پس از درگذشت محمود محمد شاکر، به طناحی به عنوان جانشین شایستهای برای ادامه مسیر وی چشم دوخته بودند، اما مرگ زودهنگام او مانع از تحقق این امر شد.[۱]
آثار
تحقیق
طناحی آثار ارزشمندی را به زیور طبع آراسته است. از جمله مهمترین آنها:[۲][۱]
- النهایة فی غریب الحدیث و الأثر (اثر مجدالدین بن اثیر) – سه بخش ابتدایی با همکاری طاهر احمد زویی، دو بخش آخر به صورت انفرادی (۱۹۶۳م)
- طبقات الشافعیة الکبری (اثر ابن سبکی) – با همکاری عبدالفتاح محمد حلوانی، در ده جلد (۱۹۶۴م)؛ چاپ دوم با بازنگری (۱۹۹۲م)
- العقد الثمین فی تاریخ البلد الأمین (اثر تقیالدین فاسی) – تحقیق بخش هشتم (۱۹۶۹م)
- الغریبین (غریبی القرآن و الحدیث) (اثر عبید هروی) – تحقیق بخش اول (۱۹۷۰م)
- تاج العروس من جواهر القاموس (اثر مرتضی زبیدی) – تحقیق بخشهای شانزدهم (۱۹۷۶م) و بیست و هشتم (۱۹۹۳م)
- أمالی ابن الشجري – در سه بخش (۱۹۹۲م)
- منال الطالب في شرح طوال الغرائب (اثر مجدالدین بن اثیر) – (۱۹۸۳م)
- کتاب الشعر (أو شرح الأبيات المشکلة الإعراب) (اثر ابوعلی فارسی) – در دو جلد (۱۹۸۸م)
- الفصول الخمسون (اثر ابن معطی) – رساله کارشناسی ارشد
- ذكر النسوة المتعبدات الصوفيات (اثر ابوعبدالرحمن سلمی) – (۱۹۹۳م)
- أعمار الأعيان (اثر ابن جوزی) – (۱۹۹۴م)
تألیف
- مدخل إلی تاریخ نشر التراث العربي – درباره پیشینه و مراحل نشر میراث عربی و مدارس تحقیق
- الموجز في مراجع التراجم و البلدان و المصنفات و تعریفات العلوم
- عن التصحیف و التحریف
- فهارس کتاب الأصول في النحو (اثر ابن سراج) – (۱۹۸۶م)
- فهرس الأشعار لکتاب دیوان المعاني (اثر ابیهلال عسکری)
- نبذة في تاریخ الطب العربي – مقدمه بر «الطب النبوي» ابن قیم جوزی
- التنبیه علی خطأ الغریبین
- جموع التکسیس و العرف اللغوي
- شرح شواهد الإیضاح (اثر ابوعلی فارسی)
- الفهرس الوصفي لبعض نوادر المخطوطات بالمکتبة المرکزیة بجامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة
- قضیة إنقاذ المخطوطات (ما تحقق و ما لم یتحقق)
مقالات
طناحی در سالهای پایانی عمر، مقالات منظمی در مجله «الهلال» منتشر میکرد که نشاندهنده تسلط عمیق وی بر فرهنگ عربی و توانایی بالای ادبی او بود.[۱]
پانویس
منابع مقاله
- پایگاه إسلام أون لاین، «محمود الطناحي .. العالم والإنسان»
- طناحی، محمود محمد، «في اللغة و الأدب؛ دراسات و بحوث»، لبنان، بیروت، دارالغرب الإسلامي