نمایش مبدأ برای ق‍راگ‍وزل‍و، اب‍وال‍ق‍اس‍م‌

{{جعبه اطلاعات زندگی‌نامه
| عنوان = '''ابوالقاسم خان ناصرالملک قراگزلو'''
| تصویر =NUR76345.jpg  
| اندازه تصویر =  
| توضیح تصویر = 
| نام کامل = ابوالقاسم خان قراگزلو همدانی
| نام‌های دیگر = ناصرالملک
| لقب = مشیر حضور
| تخلص = 
| نسب = 
| نام پدر = احمدخان
| ولادت = ۱۱ فروردین ۱۲۴۵ هجری شمسی (۱۴ ذیقعده ۱۲۸۲ هجری قمری)
| محل تولد = شورین، سنگستان، همدان
| کشور تولد = ایران
| محل زندگی = تهران، لندن
| رحلت = ۴ دی ۱۳۰۶ هجری شمسی (۱۳۴۶ هجری قمری)
| شهادت = 
| مدفن = حرم شاه عبدالعظیم حسنی، شهر ری
| طول عمر = 
| نام همسر = 
| فرزندان = محسن قراگزلو، حسینعلی قراگزلو، فاطمه سلطان خانم
| خویشاوندان = حسین علاء (داماد)، محمودخان ناصرالملک (پدربزرگ)
| دین = اسلام
| مذهب = 
| پیشه = سیاستمدار، مترجم، دیپلمات
| درجه علمی = 
| دانشگاه = دانشگاه آکسفورد (کالج بالیول)
| علایق پژوهشی = 
| منصب = نخستین وزیر مالیه ایران، نخست‌وزیر، نایب‌السلطنه احمدشاه، والی کردستان
| پس از = 
| پیش از = 
| اساتید = 
| مشایخ  = 
| معاصرین = 
| شاگردان = 
| اجازه اجتهاد از = 
| آثار = [[تاریخ نادر شاه افشار]] (ترجمه)، [[داستان غم‌انگیز اتللو مغربی دروندیک]] (ترجمه)، [[نطق رستگاری‌بخش در مجلس شورای ملی]] (تألیف)
| سبک نوشتاری = 
| وبگاه = 
| امضا = 
| کد مؤلف = AUTHORCODE76345AUTHORCODE
}}
{{کاربردهای دیگر| قراگزلو (ابهام‌زدایی)}}
'''ابوالقاسم خان ناصرالملک قراگزلو همدانی''' (۱۲۴۵ – ۱۳۰۶ ش) از رجال برجسته دوره قاجار، نخستین دانشجوی ایرانی در دانشگاه آکسفورد، نخستین وزیر مالیه (دارایی) ایران، نخست‌وزیر محمدعلی شاه و سپس نایب‌السلطنه احمدشاه بود. او همچنین از پیشگامان ترجمه آثار شکسپیر به زبان فارسی است و دو نمایشنامه «تاجر ونیزی» و «اتللو» را با نثری شیوا به فارسی برگردانده است.

==ولادت==
ابوالقاسم خان قراگزلو همدانی (ملقب به ناصرالملک) در ۱۴ ذیقعده ۱۲۸۲ هجری قمری (مطابق ۱۱ فروردین ۱۲۴۵ شمسی) در روستای شورین از توابع سنگستان همدان به دنیا آمد.<ref> [https://noorlib.ir/book/view/53064?volumeNumber=14&pageNumber=22174 دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه، ج14، ص22174] </ref><ref> [https://www.asriran.com/fa/news/1093176 ناصرالملک نایب‌السلطنه مشروطه - عصر ایران] </ref> او فرزند احمدخان و نوه محمودخان ناصرالملک فرمانفرما بود.<ref> [https://noorlib.ir/book/view/88368?volumeNumber=2&pageNumber=457 محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه ری، ج2، ص457] </ref><ref> [http://www.iichs.org/new_namayeshgah/naserrolmolkk.html ابوالقاسم ناصرالملك - مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران] </ref> خاندان او از طایفه سرابندی قراگزلوهای کبودراهنگ همدان بودند.<ref> [https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/850008-درگذشت-اولین-تدوین-کننده-بودجه درگذشت اولین تدوین کننده بودجه - روزنامه دنیای اقتصاد] </ref>

==تحصیلات==
ناصرالملک تحصیلات مقدماتی را در ایران گذراند. در سفر دوم ناصرالدین شاه به اروپا (سال ۱۲۹۵ قمری)، پدربزرگش محمودخان او را برای تحصیل به لندن برد.<ref> [http://www.iichs.org/new_namayeshgah/naserrolmolkk.html همان منبع] </ref><ref> [https://22bahman.ir/show.php?page=post&id=14388 نخستین ایرانی در آکسفورد - مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری] </ref> وی در کالج بالیول دانشگاه آکسفورد انگلستان به تحصیل پرداخت و نخستین دانشجوی ایرانی (و از نخستین مسلمانانی) بود که به طور رسمی در این دانشگاه پذیرفته شد.<ref> [https://www.asriran.com/fa/news/1093176 ناصرالملک نایب‌السلطنه مشروطه - عصر ایران] </ref><ref> [https://22bahman.ir/show.php?page=post&id=14388 همان منبع] </ref> او در آکسفورد همکلاس سر ادوارد گری (وزیر خارجه بعدی انگلستان) بود.<ref> [https://www.asriran.com/fa/news/1093176 همان منبع] </ref> ناصرالملک به زبان‌های انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، روسی و عثمانی تسلط کامل داشت.<ref> [https://noorlib.ir/book/view/53064?volumeNumber=14&pageNumber=22174 دهخدا، ج14، ص22174] </ref><ref> [http://www.iichs.ir/fa/news/5237 وصیتنامه ناصرالملک - پژوهشکده تاریخ معاصر] </ref>

==فعالیت‌ها==
پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۰۱ هجری قمری، به خدمت دربار ناصرالدین شاه درآمد و به درخواست پدربزرگش، لقب «مشیر حضور» یافت.<ref> [http://www.iichs.org/new_namayeshgah/naserrolmolkk.html مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران] </ref><ref> [https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3304686-کابینه-ناصرالملک-تشکیل-شد کابینه ناصرالملک تشکیل شد - دنیای اقتصاد] </ref> او در شورای تنظیم قوانین به دستور عباس میرزا ملک‌آرا عضویت داشت و به ترجمه قوانین و آیین‌نامه‌های خارجی می‌پرداخت. همچنین در غیاب اعتمادالسلطنه، روزنامه‌های خارجی را برای شاه می‌خواند و خطابه‌های سفرا را ترجمه می‌کرد.<ref> [https://noorlib.ir/book/view/88368?volumeNumber=2&pageNumber=457 دانشنامه ری، ج2، ص457] </ref><ref> [https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/850008-درگذشت-اولین-تدوین-کننده-بودجه دنیای اقتصاد] </ref>

===وزارت مالیه===
در سال ۱۳۱۴ هجری قمری (۱۲۷۵ شمسی) با انتخاب میرزا علی‌خان امین‌الدوله به صدراعظمی، ناصرالملک به عنوان نخستین وزیر مالیه ایران منصوب شد.<ref> [https://noorlib.ir/book/view/10592?sectionNumber=3&pageNumber=422 سنندجی، شکرالله بن عبدالله، تحفه ناصری، ج1، ص422] </ref><ref> [https://www.asriran.com/fa/news/1093176 عصر ایران] </ref> او اصلاحاتی از جمله شفاف‌سازی بودجه، کاهش حقوق اشراف و جایگزینی میز و صندلی به جای بساط سنتی در وزارتخانه انجام داد. در دوره وزارت او بود که برای نخستین بار بودجه کل کشور توسط مجلس تدوین شد.<ref> [https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3304686-کابینه-ناصرالملک-تشکیل-شد دنیای اقتصاد] </ref> پس از عزل امین‌الدوله در سال ۱۳۱۶ قمری، او نیز از وزارت کناره گرفت.<ref> [https://noorlib.ir/book/view/10592?sectionNumber=3&pageNumber=422 تحفه ناصری، ج1، ص423] </ref>

===حکومت کردستان===
ناصرالملک پس از کناره‌گیری از وزارت، به حکومت کردستان منصوب شد. [[سنندجی، شکرالله|شکرالله سنندجی]] در کتاب «[[تحفه ناصری در تاریخ جغرافیای کردستان|تحفه ناصری]]» درباره او می‌نویسد: «این ابوالقاسم‌خان ناصرالملک... شخص نیک‌فطرت و با شهامت و نجیب‌بالذات و بسیار عادل و رعیت‌نواز است... در انتظام و امنیت طرق و شوارع مساعی جمیله مبذول می‌داشت.»<ref> [https://noorlib.ir/book/view/10592?sectionNumber=3&pageNumber=422 تحفه ناصری، ج1، ص422-424] </ref> همچنین آورده است: «و با نهایت بی‌طمعی و عدالت قطع و فصل کار و امورات را می‌فرمود.»<ref> [https://noorlib.ir/book/view/10592?sectionNumber=3&pageNumber=423 همان، ج1، ص423] </ref>

===نخست‌وزیری===
پس از پیروزی انقلاب مشروطه، در کابینه‌های مشیرالدوله، وزیر افخم و امین‌السلطان به عنوان وزیر مالیه حضور داشت.<ref> [https://noorlib.ir/book/view/88368?volumeNumber=2&pageNumber=458 دانشنامه ری، ج2، ص458] </ref> در سوم آبان ۱۲۸۶ شمسی با رأی مجلس شورای ملی به نخست‌وزیری منصوب شد.<ref> [https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3304686-کابینه-ناصرالملک-تشکیل-شد دنیای اقتصاد] </ref> کابینه او به دلیل روابط فامیلی وزیران، به «کابینه خانوادگی» مشهور شد. او برای ایجاد تفاهم بین شاه و مجلس، ترتیب سوگند محمدعلی شاه به قانون اساسی را داد. پس از واقعه توپخانه و به توپ بستن مجلس، ناصرالملک توسط شاه دستگیر و زندانی شد، اما با مداخله سفارت انگلیس آزاد و به اروپا تبعید شد.<ref> [https://noorlib.ir/book/view/10592?sectionNumber=3&pageNumber=425 تحفه ناصری، ج1، ص425] </ref><ref> [https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/850008-درگذشت-اولین-تدوین-کننده-بودجه دنیای اقتصاد] </ref>

===نیابت سلطنت===
پس از خلع محمدعلی شاه و مرگ عضدالملک، مجلس شورای ملی در ۳۱ شهریور ۱۲۸۹ (۱۷ رمضان ۱۳۲۸) ناصرالملک را با ۴۰ رأی به عنوان نایب‌السلطنه احمدشاه ۱۲ ساله انتخاب کرد.<ref> [https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/850008-درگذشت-اولین-تدوین-کننده-بودجه دنیای اقتصاد] </ref><ref> [https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/213445 مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی] </ref> او چهار سال (تا ۱۲۹۳ شمسی) در این سمت بود. در دوران نیابت سلطنت، با اولتیماتوم روسیه مواجه شد و در نهایت مجلس دوم را منحل کرد.<ref> [http://www.iichs.ir/fa/news/5237 وصیتنامه ناصرالملک - پژوهشکده تاریخ معاصر] </ref> پس از رسیدن احمدشاه به سن ۱۸ سالگی، سلطنت را به او واگذار کرد و به انگلستان رفت.<ref> [https://www.asriran.com/fa/news/1093176 عصر ایران] </ref>

===ترجمه آثار شکسپیر===
ناصرالملک از پیشگامان ترجمه مستقیم آثار شکسپیر از انگلیسی به فارسی است. او نمایشنامه «اتللو» را با عنوان «داستان غم‌انگیز اتللو مغربی در وندک» و «تاجر ونیزی» را با عنوان «داستان شورانگیز بازرگان وندیکی» ترجمه کرد.<ref> [https://noorlib.ir/book/view/3299?sectionNumber=2&pageNumber=278 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج1، ص278] </ref><ref> [https://22bahman.ir/show.php?page=post&id=14388 مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری] </ref> هدف او از این ترجمه‌ها، اثبات امکان برگردان دقیق معانی و عبارات شکسپیر به زبان فارسی بود.<ref> [https://www.asriran.com/fa/news/1093176 عصر ایران] </ref> فریدون علاء (نوه او) در پیشگفتار این کتاب‌ها آورده است که ناصرالملک ابتدا از روی تفنن چند سطر از اتللو را ترجمه کرد و سپس به اصرار دوستان، تمام نمایشنامه را به فارسی درآورد.<ref> [https://22bahman.ir/show.php?page=post&id=14388 همان منبع] </ref>

==وفات==
ابوالقاسم خان ناصرالملک در ۴ دی ماه ۱۳۰۶ هجری شمسی (مطابق ۱۳۴۶ قمری) در تهران درگذشت.<ref> [https://noorlib.ir/book/view/88368?volumeNumber=2&pageNumber=459 دانشنامه ری، ج2، ص459] </ref><ref> [https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/850008-درگذشت-اولین-تدوین-کننده-بودجه دنیای اقتصاد] </ref> پیکر او در جوار حرم شاه عبدالعظیم حسنی در شهر ری به خاک سپرده شد.<ref> [https://www.asriran.com/fa/news/1093176 عصر ایران] </ref> در مراسم تشییع او، اعضای هیئت دولت، وزیر دربار، سفیران خارجی، نمایندگان مجلس و سران لشکر و رجال حضور داشتند.<ref> [https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/850008-درگذشت-اولین-تدوین-کننده-بودجه همان منبع] </ref> احمدخان ملک‌ساسانی به نقل از محمدعلی شاه نوشته است که ناصرالملک پس از پایان نیابت سلطنت، یکسال حقوق مطالبه کرد و با وساطت لرد کرزن، ۱۵۹ هزار تومان از دولت ایران گرفت.<ref> [https://fa.wikisource.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%AD%D8%A7%D9%84_%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85%E2%80%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86_%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%A9 بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج1، ص66-68] </ref>

==آثار==
آثار ابوالقاسم خان ناصرالملک عبارتند از<ref> [https://noorlib.ir/book/view/3299?sectionNumber=2&pageNumber=278 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج1، ص278] </ref><ref> [https://noorlib.ir/book/view/53064?volumeNumber=14&pageNumber=22174 دهخدا، ج14، ص22174] </ref>:

* تاریخ نادر شاه افشار و مختصری از تاریخ سلاطین مغول در هند (ترجمه از جیمز بیلی فریزر) – چاپ‌های متعدد: تهران ۱۳۲۱ قمری، کرمانشاه ۱۳۲۷ شمسی، تهران ۱۳۶۳ شمسی
* داستان غم‌انگیز اتللو مغربی دروندیک (ترجمه اتللو شکسپیر) – چاپ پاریس ۱۹۶۱، انتشارات زمان ۱۳۴۷ شمسی، انتشارات نگاه ۱۳۶۹ شمسی
* نطق رستگاری‌بخش در مجلس شورای ملی (تألیف سیاسی) – ۱۳۲۹ قمری، ۲۱ صفحه جیبی

==پانويس ==
<references />

==منابع مقاله==
* [https://noorlib.ir/book/view/53064?volumeNumber=14&pageNumber=22174 دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه، ج14، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش]
* [https://noorlib.ir/book/view/88368?volumeNumber=2&pageNumber=457 محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه ری، ج2، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش]
* [https://noorlib.ir/book/view/10592?sectionNumber=3&pageNumber=422 سنندجی، شکرالله بن عبدالله، تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان، ج1، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۵ش]
* [https://noorlib.ir/book/view/3299?sectionNumber=2&pageNumber=278 مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، ج1، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۰ش]
* [https://www.asriran.com/fa/news/1093176 ناصرالملک نایب‌السلطنه مشروطه؛ اولین دانشجوی ایرانی در دانشگاه آکسفورد - عصر ایران]
* [https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/850008-درگذشت-اولین-تدوین-کننده-بودجه درگذشت اولین تدوین کننده بودجه - روزنامه دنیای اقتصاد]
* [https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3304686-کابینه-ناصرالملک-تشکیل-شد کابینه ناصرالملک تشکیل شد - روزنامه دنیای اقتصاد]
* [http://www.iichs.org/new_namayeshgah/naserrolmolkk.html ابوالقاسم ناصرالملك - مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران]
* [http://www.iichs.ir/fa/news/5237 وصیتنامه ناصرالملک - پژوهشکده تاریخ معاصر]
* [https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/213445 مرگ احمدشاه قاجار - مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]
* [https://22bahman.ir/show.php?page=post&id=14388 نخستین ایرانی در آکسفورد - مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری]

==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
* [[تاریخ نادرشاه افشار و مختصری از تاریخ سلاطین مغول که در هندوستان سلطنت کرده‌اند]]
* [[تاریخ نادر شاه افشار]]
[[رده:زندگی‌نامه]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 اردیبهشت 1405]]
[[رده:مؤلفین-اردیبهشت]]