نمایش مبدأ برای تحقیق و بررسی در تاریخ تصوف

{{جعبه اطلاعات کتاب
| تصویر =NUR54766J1.jpg
| عنوان = تحقیق و بررسی در تاریخ تصوف
| عنوان‌های دیگر = 
| پدیدآورندگان
| پدیدآوران = 
[[عمید زنجانی، عباسعلی]] (نويسنده)
|زبان
| زبان = فارسی
| کد کنگره =  ع۸ت۳ 275 BP 
| موضوع =
|ناشر 
| ناشر = دار الکتب الإسلامیة
| مکان نشر = ایران - تهران
| سال نشر = 1367ش
| کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE54766AUTOMATIONCODE
| چاپ = 2
| شابک = -
| تعداد جلد = 1
| کتابخانۀ دیجیتال نور = 54766
| کتابخوان همراه نور = 54766
| کد پدیدآور = 321
| پس از = 
| پیش از = 
}}
'''تحقیق و بررسی در تاریخ تصوف'''، تألیف [[عمید زنجانی، عباسعلی|عباسعلی عمید زنجانی]] (۱۳۱۶ -۱۳۹۰ش)، فقیه، مجتهد، نویسنده و استاد دانشگاه است. این کتاب، به تحقیق و بررسی تحلیلی تاریخ تصوف از ریشه‌های کهن تا تحولات اولیه آن در بستر اسلامی می‌پردازد.

==انگیزه نگارش==
نویسنده خود درباره هدف و انگیزه‌اش از نوشتن این کتاب چنین گفته است: «هدف ما در این مطالعه و بررسی، تنها درک حقایق تاریخی و کشف چهره واقعی و حقیقت تصوف از نظر تاریخی است؛ گو اینکه پس از خاتمه مطالعه دقیق این پدیده تاریخی، حقایقی برخلاف آنچه که طرف‌داران تصوف و یا مخالفین سرسخت آن می‌پندارند، به دست آید»<ref>ر.ک: پیشگفتار، ص10-11</ref>.

==ساختار==
کتاب، مشتمل بر پیشگفتار و چهار بخش اصلی است.

==گزارش محتوا==
* پیشگفتار: در این بخش نویسنده از موضوعاتی همچون ارزش تاریخ ادیان و مذاهب، روش‌های مطالعه تاریخ، تجزیه و تحلیل (آنالیز) در تاریخ، موقعیت تاریخی مذاهب فرعی، تصوف و تاریخ تحلیلی آن، روش نویسنده در مطالعه تاریخ تصوف و مسائل کلی این کتاب سخن گفته است<ref>ر.ک: همان، ص3</ref>.
نویسنده درباره مسائل کلی کتاب نوشته است: «تاریخ تصوف را می‌توان در سه قسمت کلی زیر مورد مطالعه قرار داد:
# پیدایش ریشه‌های اولیه نوع طرز فکر صوفیانه و بررسی مراحل ابتدایی تصوف در میان اقوام و مللی که تحت تأثیر و نفوذ این ایدئولوژی خاص قرار گرفته‌اند.
در این قسمت ما با سابقه این ایدئولوژی تا ظهور آئین اسلام آشنا می‌شویم.
# پیدایش اولین نمودهای تصوف در اسلام و مطالعه و بررسی علل و عوامل توسعه آن در میان مسلمین.
# سیر تکاملی و تحولات و نمو تصوف در ادوار و قرون مختلف و ترسیم منحنی‌های صعودی و نزولی روح تصوف از بعد از نیمه قرن دوم هجری تا عصر حاضر.
ازآنجاکه بحث در قسمت اخیر، خود احتیاج به کتاب مفصل و جداگانه‌ای دارد، لذا ما در این کتاب تنها به بررسی دو قسمت اول و دوم پرداخته و از قسمت سوم به مطالعه دو دوره از ادوار سیر تصوف در اسلام، یعنی تا اوائل قرن چهارم هجری اکتفا نمودیم و بحث از بقیه ادوار تصوف را به فرصت دیگر موکول ساختیم»<ref>ر.ک: همان، ص11-12</ref>.

* عناوین کلی بخش‌ها و پاره‌ای از عناوین زیربخش‌ها:
# پیدایش ریشه‌های اولیه تصوف: شامل مباحث مقدماتی (تصوف یک ایدئولوژی‌ حادی درباره فلسفه زندگی است، عوامل پیدایش این طرز فکر و تاریخ پیدایش و نفوذ افکار صوفیانه)؛ هند زادگاه تصوف (ریشه‌های تصوف در افکار و عقاید هندی، عقاید و مذاهب هند، فرار از دنیا و ریاضت‌کشی، «نیروانا» یا «فنا»، مراحل سلوک و وحدت وجود)؛ ریشه‌های تصوف در کشور باستانی چین (مکتب تائوئیزم، روش زندگی، دانش موجب بدبختی است، فنا یا اتحاد با تائو، مسئله وحدت، ریاضت و خلسه، چوانگ دزا و عقاید التقاطی)؛ یونان سرزمین الهام‌بخش عرفان و تصوف (مکتب کشف و شهود، کلبیون پیشروان تصوف، در مکتب رواقیون، در مکتب‌های فلسفی دیگر و اخلاق و تصوف)؛ ریشه‌های تصوف در ایران باستان (نمودی دیگر در قلب مسلک مانی، در میان زردشتیان، نئوپلاطونیسم مادر تصوف، مکتب افلاطونیان جدید و یک کادر تصوف بی‌نشان)؛ رهبانیت و تصوف در آئین مسیحیت (آئین اصلی مسیح، رهبانیت چگونه در مسیحیت پیدا شد، نقش عقیده به گناه اولیه و نفوذ تصوف نظری در مسیحیت)<ref>ر.ک: متن کتاب، ص13-80</ref>.
# پیدایش تصوف در اسلام: شامل روح و مبانی تصوف از نظر اسلام؛ فطرت و اعتدال دو پایه و شاخص آئین اسلام؛ یک مطالعه اجمالی در فقه اسلامی؛ روش عملی پیامبر اکرم(ص) و اصحاب وی در صدر اسلام؛ حقیقت زهد در اسلام؛ اولین نمودهای تصوف در تاریخ اسلام؛ آغاز پیدایش تصوف در تاریخ اسلام؛ صوفی و تصوف و...<ref>ر.ک: همان، ص81-191</ref>.
# سیر تصوف و تطورات آن در قرون اولیه اسلامی: این بخش به تحولات تصوف در دوره دوم (از ۲۵۰ تا ۳۵۰ق) می‌پردازد. در این دوره، تصوف از یک حرکت فردی و عمدتاً زاهدانه به یک جریان فکری و عرفانی منسجم‌تر تبدیل می‌شود. ویژگی‌های این مرحله شامل گرایش بیشتر به عرفان و مباحث نظری، شکل‌گیری حلقه‌های صوفیانه و آغاز تدوین تألیفات عرفانی است. شخصیت‌های محوری این دوره نظیر بایزید بسطامی، جنید بغدادی و ابوسعید ابوالخیر معرفی شده و دیدگاه‌ها و سهم آن‌ها در تکامل تصوف شرح داده می‌شود. این بخش نشان می‌دهد که چگونه تصوف در این دوره به یک نظام فکری و عملی مشخص تبدیل شده و مباحث شریعت، طریقت و حقیقت در آن بیشتر توسعه یافته است<ref>ر.ک: همان، ص192-228</ref>.
# علل پیدایش تصوف در اسلام: از جمله مطالبی که در این بخش خاطرنشان شده، این است که: «می‌توان جهات زیر را به‌عنوان مهم‌ترین عوامل و مآخذ تصوف (اسلامی) معرفی نمود:
## انحراف و افراط در زهد و قسمتی دیگر از تعلیمات اسلامی؛
## شیوع دنیاپرستی و تجمل و آشوب‌های سیاسی؛
## تماس نزدیک مسلمانان با رهبانان مسیحی و تقلید از رویه آنان؛
## نفوذ آداب و افکار هندی و بودایی؛
## انتشار فلسفه و افکار یونانی، مخصوصا آراء عرفانی نوافلاطونی؛
## تأثیر افکار ایرانی و مانوی و تغییر شکل مانویان<ref>ر.ک: همان، ص234</ref>.

* خلاصه (نکات محوری محتوای کتاب):
# کتاب، به‌جای مرور سطحی، به ریشه‌ها و تحولات فکری و معنوی تصوف می‌پردازد و به شناسایی دقیق ماهیت تاریخی تصوف کمک می‌کند.
# ریشه‌های تصوف را نه‌تنها در اسلام، بلکه در تمدن‌های کهن هند، چین و یونان و ایران باستان بررسی می‌کند، که به درک تأثیرات متقابل فرهنگی و فکری کمک شایانی می‌نماید.
# با ارائه تحقیقات مستند، به تصحیح دیدگاه‌های نادرست و انحرافات تاریخی در مورد تصوف یاری می‌رساند.

==پانویس==
<references />

==منابع مقاله==
پیشگفتار و متن کتاب.


==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}

[[رده:کتاب‌شناسی]]
[[رده:اسلام، عرفان، غیره]]
[[رده: تصوف و عرفان]]
[[رده: تاریخ تصوف و عرفان]]
[[رده:مقالات بازبینی شده2 بهمن 1404]]
[[رده:مقاله نوشته شده در تاریخ بهمن 1404 توسط عباس مکرمی]]
[[رده:مقاله بازبینی شده در تاریخ بهمن 1404 توسط محسن عزیزی]]