غوصی در بحر معرفت
غوصی در بحر معرفت، از آثار فقیه و حکیم الهی قرن چهاردهم هجری شمسی، آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی (1268- 1353ش)، شامل ۲۴ رساله به زبان فارسی و عربی است که به توضیح و بررسی مباحث گوناگون کلامی، فلسفی و عرفانی میپردازد. مترجم، مصحح، ناشر و نویسنده معاصر تهرانی، احمد سیاح (۱۲۹۹- ۱۳۹۳ش)، این کتاب را تصحیح کرده و برای آن مقدمه و تعلیقاتی فراهم نموده و زندگی و شخصیت و آثار آیتالله رفیعی قزوینی را نیز شناسانده است.
- رسالههای مذکور عبارت است از:
| غوصی در بحر معرفت | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | رفیعی قزوینی، ابو الحسن (نويسنده) سیاح، احمد (مقدمهنويس) |
| عنوانهای دیگر | مجموعه رسالات شامل بیست و چهار رساله بمناسبت بیست و چهارمین سال رحلت مرحوم آیه الله العظمی سید ابوالحسن رفیعی قزوینی، طاب ثراه |
| ناشر | اسلام |
| مکان نشر | ایران - تهران |
| سال نشر | 1376ش |
| چاپ | 1 |
| شابک | 964-5843-12-x |
| موضوع | فلسفه اسلامی |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | 1376 /آ2 1361 BBR |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
رساله (1) «معراج خاتم الانبیاء حضرت محمد(ص)»
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی معراج رسول اکرم(ص) را از ضروریات دین اسلام دانسته و بعد از مطرح کردن مطالبی مانند بیان اقوال در زمینه چگونگی وقوع معراج و اینکه قول صحیح، «در بیداری و روحانی و جسمانی بودن معراج» است و ذکر ادله عقلی برای اثبات آن و برخی از امور ذوقی که در باب معراج به نظر خودش رسیده، به 2 شبهه درباره معراج جسمانی پاسخ داده است. [۱]
رساله (2) «رجعت معصومین (ع(»
- آیتالله رفیعی قزوینی دلایل عقلی این مسأله را بیان کرده و شبهات منکرین رجعت و بهویژه بازگشت امامان معصوم(ع) را به صورت 7 پرسش و پاسخ، توضیح داده و نقادی کرده است. [۲]
رساله (3) «شرح حال ملاصدرا و حرکت جوهریه»
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی زندگی و شخصیت علمی و آثار صدرالمتألهین شیرازی و برخی از نوآوریهای فلسفی او را با اختصار بیان کرده و نظر وی درباره معاد جسمانی را نپسندیده ولی حرکت جوهریه او را از افکار عالیه دانسته و به توضیح آن پرداخته و به برخی از اشکالهای آن نیز پاسخ داده است. [۳]
رساله (4) «در بیان حقیقت عقل»
- آیتالله رفیعی قزوینی به تعریف فلسفی عقل میپردازد و روشی برای مجادله حسنه و حکیمانه با مادیگرایان و منکران عوالم عقول و مجردات بیان میکند و فعلیت عقل مجرد و انواع آن (عقل هیولانی، بالملکة، بالفعل و مستفاد) را با اختصار مطرح میکند. [۴]
رساله (5) «در بیان وحدت وجود»
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی معانی چهارگانه اصطلاح وحدت وجود را توضیح میدهد تا معنای صحیح و مطابق با ذوق و شرع انور مشخص شود:
- او وحدت شخصیه به معنای انکار کثرت موجودات و موهوم دانستن آن را غلط محض و مخالف شرع و عقل دانسته است.
- او وحدت سنخیه (طریقه فهلویین) و تأکید بر اشتراک معنوی وجود را مقبول و بدون اشکال شمرده است.
- او وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت را دیدگاه ملاصدرا شمرده و افزوده است که ملاصدرا به این نظر اعتقاد دارد و آن را صحیح و بدون اشکال میداند.
- او وحدت وجود و فناء فی الله به این معنا که شخص چنان مجذوب کمالات الهی میشود که کثرات را نمیبیند، صحیح و خالی از اشکال و شبهه معرفی کرده است. [۵]
رساله (6) «در بیان حقیقت شب قدر»
- آیتالله رفیعی قزوینی هر حقیقتی از حقایق ممکنات را دارای مراتب وجودی سهگانه (طبیعی مادی، مثالی برزخی و عقلی) دانسته و افزوده است که حقیقت زمان، که سال و ماه و هفته و روز و شب و ساعات و دقائق است، همین مراتب سهگانه وجودی را دارد. او تصریح میکند که علی الأقوی شب قدر، شب بیستوسوم ماه مبارک رمضان است و چون وجود طبیعی هر حقیقتی، متعدد است، «شب قدر زمانی»، که به اعتبار سالها متعدد است، همچنین به حسب آفاق نیز متعدّد است ولی شب قدر دهری یکی است. [۶]
رساله (7) «در بیان تجلیه و تخلیه و تحلیه و فنا»
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی مراتب چهارگانه عرفانی (تجلیه و تخلیه و تحلیه و فنا) را توضیح میدهد و مرتبه فنای فی الله را دارای سه درجه (فنای در افعال، صفات و ذات) میداند و فنای در ذات را مقامی شامخ و یکی از مراتب استقامت میشمارد که در قرآن، به آن امر شده است. [۷]
رساله (8) «در بیان حدوث دهری»
- آیتالله رفیعی قزوینی به تفسیر دهر، سرمد و زمان میپردازد و میگوید: چون دهر فوق زمان است و زمان در تحت دهر است، گویند وجودش مسبوق به عدم در دهر است. [۸]
رساله (9) «در بیان اتحاد عاقل به معقول»
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی مسأله « اتحاد عاقل به معقول » را از مسائل بسیار مهم علم الهی دانسته و ابتکار ملاصدرا را نه در اصل توجه به آن بلکه در تحقیق وافی و اقامه برهان بر آن دانسته است. نویسنده مقصود از « اتحاد عاقل به معقول » را توضیح داده و ادله آن را مطرح کرده و با تمثیل دو چراغ در یک مکان، سخنش را به پایان برده است. [۹]
رساله (10) «شبهه آکل و ماکول»
- آیتالله رفیعی قزوینی در این رساله مختصر به زبان فارسی، شبهه کلامی آکل و ماکول را معنا و تقریر میکند و آنگاه به آن پاسخ میدهد. او پاسخ کلامی برخی از متکلمین (تفکیک بین اعضای اصلیه و فضلیه) را نپسندیده و آن را تکلفآمیز و مبهم دانسته و خودش پاسخ دیگری مطرح کرده و گفته است: ... انسان مأکول، جزء بدن آکل نمیشود. [۱۰]
یادآوری: از جملهای عربی که در پایان این رساله فارسی آمده: «هذا ما استفید من العلامة آیة الله العظمی الرفیعي دامت برکاته العالیة.» [۱۱] استفاده میشود که مباحث شبهه آکل و ماکول، تألیف نیست و تقریر بیانات ایشان در زمان حیات است.
رساله (11) «معاد»
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی در این رساله به بیان رجعت عمومی یا معاد میپردازد و آن را بازگشت روح به بدن بعد از مرگ، تعریف میکند و چگونگی ارتباط نفس و بدن را توضیح میدهد. به نظر او، سخن حقّ این است که روح بعد از مرگ، به جسد مثالی برزخی تعلّق میگیرد تا زمانی که ماده عنصری برای زندگی ابدی قابل و مستعدّ بشود.... وی پذیرش دیدگاه ملاصدرا را بسیار دشوار دانسته است زیرا بیتردید مخالف با ظواهر بسیاری از آیات و مباین با صریح روایات معتبر میباشد. [۱۲]
رساله (12) «في شرح دعاء السحر»
- آیتالله رفیعی قزوینی در این رساله به زبان عربی که در سفر و بدون استفاده از هیچ کتابی در مدت 3 روز نوشته، دعای مشهور سحر را بهصورت گسسته (غیرمزجی) از اول تا آخر شرح کرده و بر اساس مبانی حکیمانه خودش توضیح داده است. [۱۳]
رساله (13) «فی الوجود الرابط و الرابطي من الاسفار»
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی در این رساله فلسفی، معنای وجود رابط و وجود رابطی و تفاوت آن دو را بر اساس دیدگاه ملاصدرا توضیح داده و نظر علامه دوانی را نقد کرده است. [۱۴]
رساله (14) «تشریح اجزاء حملیه»
- آیتالله رفیعی قزوینی در این اثر حکیمانه به بررسی اجزای حملی و اجزای حدّی یعنی ماده و صورت عقلی و خارجی و وجه تسمیه اجزای حملی تحلیلی میپردازد. [۱۵]
رساله (15) «در وجوب وجود»
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی در این رساله سخنی از ملاصدرا در مبحث استدلال بر توحید و وجوب وجود را نقل میکند و توضیح میدهد و معنای صحیح وجوب وجود و ارتباطش با اصالت ماهیت یا اصالت وجود را بررسی میکند. [۱۶]
رساله (16) «تعلیقه در باب اراده»
- آیتالله رفیعی قزوینی در این رساله بسیار کوتاه و چند سطری به زبان عربی، از مغالطهای ابراز شگفتی میکند و میگوید این مغالطه را در باب علم ذاتی خدا نیز میتوان گفت و بعد میافزاید که شیخ احسائی در مسائل عقلی آگاه نبود ولی ادعا داشت ولیکن اصطلاحات اندیشوران حکمت متعالیه را نمیشناخت. [۱۷]
رساله (17) «تفسیر آیتین من سورة یونس»
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی در این رساله کوتاه به تفسیر حکمی و فلسفی دو آیه آغازین سوره یونس میپردازد و مباحثی مانند شبهه بشر بودن پیامبران الهی و ارتباط محبت و هدایت را بیان میکند. [۱۸]
رساله (18) «تحقیق في الأسفار الأربعة»
- آیتالله رفیعی قزوینی در این رساله، این اسفار چهارگانه را با دید عرفانی تبیین و تحلیل میکند و به مقایسه اسفار چهارگانه عرفانی با مباحث کتاب اسفار ملاصدرا میپردازد و از جمله میگوید: سفر نفس از کتاب اسفار، مشابه سفر نبوت و تشریع است. [۱۹]
رساله (19) «بیان الدور و التسلسل»
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی در این رساله کوتاه، توضیح میدهد که لازمه دور، تسلسل است. [۲۰]
رساله (20) «حاشیة علی القضایا الذاتیة»
- آیتالله رفیعی قزوینی در این رساله بسیار کوتاه و عربی به بیان اشکالی درباره «علت بودن عدم علت برای عدم معلول» و پاسخ آن میپردازد. [۲۱]
رساله (21) «في بیان القوّة المولدة»
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی در این رساله بسیار کوتاه و عربی به این پرسش میپردازد: «آیا قوه مولّده، از قوای نفس است یا نه؟» [۲۲]
رساله (22) «مکاتبه ابوسعید و ابوعلی سینا»
- آیتالله رفیعی قزوینی در این رساله متن عربی این مکاتبه را آورده و به ترجمه فارسی آن پرداخته است. ابوعلی سینا در این رساله در پاسخ به ابوسعید ابوالخیر، برخی از مطالب اخلاقی و تهذیب نفس را توضیح داده و به مراعات حدود شرعی و توجه به خدا و آخرت و پرهیز از فریفتگی به لذات و شهوات دنیوی دعوت کرده است. [۲۳]
رساله (23) «حول عقائد الامامیة (1) »
- آیتالله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی خلاصهای از اعتقادات شیعه در باب توحید، نبوت، امامت و عزاداری و گریستن برای امام حسین(ع) و دعای ندبه و... را بیان کرده و به پرسشها و شبهات در این مباحث پاسخ داده است. [۲۴]
رساله (24) «حول عقائد الامامیة (2) »
- آیتالله رفیعی قزوینی در این اثر، به توضیح حقّانیت مذهب شیعه و نقد کتاب الخطوط العریضة میپردازد و مغالطهها و دروغهای «محبالدین خطیب» را آشکار میسازد و درباره معنای توسّل به اهل بیت عصمت و طهارت(ع) و محبت آن بزرگواران، تقیه، چگونگی و انواع تأویل آیات قرآن و تحریفناپذیری قرآن در دیدگاه اندیشوران شیعه و مطالب موجود در مصحف حضرت فاطمه(س) و مسأله رجعت و ظهور مهدی موعود(عج) و مسأله غلوّ و علم غیب، توضیح میدهد. [۲۵]
پانویس
- ↑ متن کتاب، ص21- 69.
- ↑ همان، ص70- 92.
- ↑ همان، ص96- 116.
- ↑ همان، ص118- 125.
- ↑ همان، ص127- 131.
- ↑ همان، ص132- 136.
- ↑ همان، ص138- 142.
- ↑ همان، ص143- 146.
- ↑ همان، ص147- 155.
- ↑ همان، ص156- 159.
- ↑ همان، ص159.
- ↑ همان، ص160- 167.
- ↑ همان، ص168- 207.
- ↑ همان، ص208- 210.
- ↑ همان، ص211- 215.
- ↑ همان، ص216- 221.
- ↑ همان، ص222- 223.
- ↑ همان، ص224- 231.
- ↑ همان، ص232- 236.
- ↑ همان، ص237- 238.
- ↑ همان، ص239- 241.
- ↑ همان، ص242- 243.
- ↑ همان، ص244- 254.
- ↑ همان، ص255- 297.
- ↑ همان، ص298- 320.
منابع مقاله
- مقدمه و متن کتاب.