مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی

از ویکی‌نور
مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی
نام مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی
نام‌های دیگر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. مرکز مطالعات و تحقيقات اسلامی

مرکز الأبحاث والدراسات الإسلامیة

رئیس
هیئت مدیره
بنیانگذاری 1362ش
وبگاه
کد مؤلف AUTHORCODE11491AUTHORCODE

مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، در سال 1362، توسط دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، بنیان‌گذاری شده و فعالیت‎های پژوهشی‎ آن به هشت عنوان کلی ارائه خدمات تحقیقاتی و اطلاع‌رسانی علوم اسلامی، سیره پیشوایان معصوم و ائمه اطهار(ع)، تدوین معجم الفاظ احادیث شیعه، احیای متون آثار شیعه، پاسخ‎ به‎ پرسش‌های مذهبی و اسلامی، معارف اسلامی، ادبیات عرب و آموزش سیاسی، تقسیم می‌شود.

تأسیس و اهداف

فرهنگ اسلامی، مالامال از پژوهش‌هایی است که به دست اندیشورانی نکته‌سنج انجام گرفته است و اینک ما وارث چنین میراث غنی و ارزشمندی هستیم و بر ماست که آن را پاس بداریم و پاس داشتن آن به این است که اولا با به‌کارگیری روش‌های جدید و کارآمد تحقیقاتی، آنها را به شکل نیکو به جهانیان عرضه کنیم و ثانیا با غور و بررسی در زوایای نکاویده در آن، بر حجم پژوهش‌ها بیفزایم تا این گلستان، همیشه عطرآگین بماند. دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم‎، در راستای همین هدف، «مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی» را در سال 1362 بنیان‌گذاری کرد تا با جذب و آموزش گروهی از فضلا و پژوهشگران حوزه علمیه قم، به این مهم بپردازد[۱].

فعالیت‎های پژوهشی

فعالیت‎های پژوهشی این مرکز به هشت عنوان کلی تقسیم شده است:

  1. ارائه خدمات تحقیقاتی و اطلاع‌رسانی علوم اسلامی؛
  2. سیره پیشوایان معصوم و ائمه اطهار(ع)؛
  3. تدوین معجم الفاظ احادیث شیعه؛
  4. احیای متون آثار شیعه؛
  5. پاسخ به پرسش‌های مذهبی و اسلامی؛
  6. معارف اسلامی؛
  7. ادبیات عرب؛
  8. آموزش سیاسی[۲].

فعالیت‎های پژوهشی در هریک از این موضوعات کلی به موضوعات کوچک‎تری تقسیم می‌شود که در این مقال، نگاهی کوتاه به آنها خواهیم داشت:

یک- «بخش ارائه خدمات تحقیقاتی و اطلاع‌رسانی علوم اسلامی»:

این بخش در ارائه خدمات خود، از واحدهای ذیل کمک می‌گیرد:

الف)- بانک اطلاعات علوم اسلامی و آرشیو مطبوعات‎:

مجموع پنج قسمت تشکیل‌دهنده بانک اطلاعات، به‌منظور ذخیره‌سازی و بازیابی سریع اطلاعات علمی، به شرح زیر تلاش می‌کنند:

  1. الف: خدمات فنی: برنامه‌ریزی استاندارد جهت تنظیم و طبقه‌بندی اطلاعات و ذخیره‌سازی آن در این قسمت به این شکل انجام می‌شود که ابتدا کنترل سیستم نمایه‌سازی آرشیو و فراهم ‎آوردن نرم‌افزار لازم برای کامپیوتر و بعد تنظیم سیستم طبقه‌بندی اطلاعات و معلومات واحدهای تحقیقاتی.
  2. الف: تدوین تزاروس علوم اسلامی: تهیه تزاروس یا اصطلاح‎نامه مخصوص‎ - که بازیابی مدارک و معلومات را سهولت می‌بخشد - ‎ضرورتی بود که به آن توجه شد. دو نوع تزاروس عام و خاص در نظر گرفته شد؛ تزاروس عام، جامع تمام علوم اسلامی است و کلیه واژه‌ها و اصطلاحات تخصصی هر علم را در بر می‌گیرد و تزاروس خاص به اصطلاحات تخصصی علوم مختلف - ‎بی‌توجه به ارتباط آن با علوم دیگر - ‎می‌پردازد.
  3. الف: نمایه‌سازی موضوعی: در این مرکز از انواع سیستم نمایه‌سازی، سیستم «همارا» مناسب شناخته شده و بر اساس آن کار می‌شود.
  4. الف: شناسایی شخصیت‎ها و مراکز تحقیقاتی - ‎فرهنگی: این بخش، به این مهم می‌پردازد تا با شناسایی کامل شخصیت‎ها و مراکز، امکان شناخت آن را برای علاقه‌مندان فراهم کند.
  5. الف: آرشیو مطبوعات‎: آرشیو مطبوعات بانک اطلاعات وظیفه حفظ و نگهداری مجلات، روزنامه‌ها، فصلنامه‌ها، بولتن، نقشه‌ها و... را برعهده دارد‎.

ب)- خدمات کامپیوتری:

ذخیره‌سازی و فراهم آوردن امکان بازیابی اطلاعات علمی در این واحد انجام می‌گیرد. جدا از ذخیره‌سازی و طبقه‌بندی اطلاعات، تحقیقاتی در زمینه قرآن، حدیث، فقه، کتاب‌ها، مجله‌ها و نیز طرح کامپیوتریزه کردن سیستم کتابخانه‌های دفتر تبلیغات نیز در دست اقدام است.

ج)- اداره کتابخانه‌ها:

دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، دارای شش کتابخانه است که عبارتند از:

  1. ج: کتابخانه عمومی و امانی؛
  2. ج: کتابخانه مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی؛
  3. ج: کتابخانه علوم اجتماعی؛
  4. ج: کتابخانه ادبیات؛
  5. ج: کتابخانه تخصصی روان‌شناسی و کودک.

د)- ارتباطات بین‌الملل:

این واحد، شناسایی و زمینه ارتباط با مراکز علمی جهان را برای محققان و پژوهشگران فراهم می‌آورد. همچنین شناسایی آخرین تألیفات و تازه‌ترین پژوهش‌های در زمینه فرهنگ و معارف اسلامی در سطح دنیا به‌عهده این واحد است.

ه)- ترجمه و ویراستاری:

این واحد برای بالا بردن کیفیت کار خود همیشه از اساتید پرتجربه و متخصص سود برده است‎. شیوه کار، ابتدا به شکل عمومی بود، اما بعدها بر اساس تحقیقات حوزوی و دانشگاهی اعضای واحد‎، گروه‌های تخصصی زیر تشکیل شد که تاکنون موفق به ترجمه کتب ذیل گشته‌اند‎:

  1. ه: فلسفه و کلام:
    - فلسفه نقادی کانت‎، از کتاب «تاريخ الفلسفة الحديثة»‎، اثر یوسف کرم؛
    - براهین اثبات وجود خدا، از دایرةالمعارف پل ادوارد؛
    - اخلاق، اثر نیکولای هارتمن‎.
  2. ه: حقوق:
    - لگال سیستم، نوشته حسن امین.
  3. ه: تاریخ و علوم اجتماعی:
    - اسلام در آفریقای استوایی؛
    - دین در خاورمیانه؛
    - حرکت‎های نوین مذهبی و نهضت‎های سریع اجتماعی؛
    - بیمه در اسلام، اثر نجات‌الله صدیقی؛
    - تلمود، اثر ظفرالاسلام ‎خان.
  4. ه: معارف اسلامی‎:
    - ثم اهتديت، اثر محمد تیجانی سماوی‎.

گروه ویرایش به واحدهای ترجمه و دیگر واحدهای تحقیقاتی سرویس می‌دهد. در این گروه کتاب‌ها و مقالات ذیل ویرایش شده و یا در حال ویرایش شدن است:

  1. کتاب‌ها: اسلام در آفریقا، دین در خاورمیانه‎، فن خطابه، نحو روان، سیمای کارگزاران امیرالمؤمنین(ع)، فلسفه کانت، خودآموز روش رئالیسم، فطرت، ماهیت قیام مختار، شهید فخ، زندگی‌نامه شهدای روحانیت، تلمود، راه‌یافته، حرکت‎های نوین مذهبی و نهضت‎های سریع اجتماعی‎.
  2. مقالات: سی مقاله در زمینه مسائل سیاسی و فرهنگی، بیست مقاله در موضوعات گوناگون مذهبی، ده مقاله در مورد احیای شخصیت زن، شش مصاحبه با مسئولین مراکز تحقیقاتی قم.

و)- جذب و آموزش محققین‎:

این واحد که نقش ارائه خدمات در جهت تأمین نیروی تحقیقاتی را برعهده دارد، به این شرح عمل می‌کند:

  1. پیش‌بینی و محاسبه نیازهای تحقیقاتی و شناسایی و جذب محققین در جهت رفع آن؛
  2. تهیه طرح‎های کلی آموزشی در جهت ارتقاء سطح علمی محققین؛
  3. اجرای برنامه‌های آموزشی در مرکز یا اعزام آنان به سایر مراکز آموزشی؛
  4. برگزاری سمینارها و کنفرانس‎های لازم؛
  5. تشکیل کلاس‎ها و کنفرانس‎های ویژه هر واحد.

دو- «سیره پیشوایان معصوم و ائمه اطهار(ع)»:

این واحد به این انگیزه که زمینه شناسایی و شناساندن ائمه شیعه فراهم شود، بنیاد نهاده شد و برای ارائه نمایی از شخصیت این بزرگان، فعالیت‎هایی آغاز شد؛ از جمله گردآوری نظرات دیگر متفکرین راجع به آنان و همچنین جمع‌آوری سیره ائمه(ع).

سه- «واحد معجم الفاظ احادیث شیعه»:

مطالب این معجم به پنج بخش: روایات، آیات، اشعار، اعداد و اعلام تقسیم شده است‎.

چهار- «واحد احیای متون شیعه»:

آثار عظیم و گران‌سنگ دانشوران شیعی که بخش بزرگی از فرهنگ اسلامی را تشکیل می‌دهد، برای عرضه به مجامع علمی و فرهنگی و استفاده هرچه بهتر محققین، احتیاج مبرم به تصحیح و مقابله فنی نسخ، ویرایش همه‌جانبه، حروف‎چینی چشم‌نواز و چاپ منقح آثار عظیم و گران‌سنگ دانشوران شیعی می‌پردازد که از جمله آنها عبارت است از‎:

  1. تفسیر«اصفی»، ملا محسن فیض کاشانی؛
  2. مختلف ‎الشيعة، علامه حلی؛
  3. عوائد الأيام، ملا احمد نراقی؛
  4. غاية ‎المراد في شرح نكت الإرشاد؛
  5. جواهر الكلام.

پنج- «واحد پاسخ به پرسش‌های مذهبی»:

به‌منظور پاسخ‎گویی به سؤالات مذهبی که از تمامی نقاط کشور و برخی از کشورهای دیگر به حوزه علمیه قم می‌رسد، این واحد در سال 1361 بنیان‌گذاری شد.

شش- «واحد معارف اسلامی»‎:

در پاسخ به احساسات دین‌خواهانه و کنجکاوی نسل جوان در این زمینه، واحد «با معارف اسلامی آشنا شویم» ضمن یک برنامه مطالعاتی و تحقیقاتی در این راستا برنامه‌ای مکاتبه‌ای دارد؛ هر چندگاه یکی از کتاب‌های اندیشمندان اسلامی برای مخاطبین تعیین شده تا با مطالعه آن، پاسخ سؤالات مذکور در ‎‎جزوات ارسالی را به این واحد ارسال دارند. پاسخ‎های رسیده تصحیح و امتیازبندی شده و برای کسانی که امتیازهای بالایی کسب می‌کنند، جوایز و تشویق‌هایی در نظر گرفته می‌شود.

هفت- «واحد ادبیات عرب»:

بررسی‎، اصلاح، تکمیل و تدوین کتاب‌های درسی ادبی (صرف و نحو و بلاغت) حوزه با متد جدید در این واحد انجام می‌گیرد‎.

هشت- «آموزش سیاسی»:

با عنایت به رهنمودها و تذکرات امام خمینی(ره) در خصوص ضرورت رشد سیاسی طلاب، در سال 1367، دوره‌های آموزشی در زمینه فراگیری علوم سیاسی تا حد کارشناسی در این مرکز آغاز شده است[۳].

پانویس

  1. بی‌نام، ص90
  2. همان
  3. ر.ک: همان، ص90-‎97

منابع مقاله

بی‌نام، «آشنایی با مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله: آینه پژوهش، خرداد و تیر 1370، ‎شماره 7 ‏(8 صفحه، ‎از 90 تا 97).

وابسته‌ها