فارابی، اسحاق بن ابراهیم
| اسحاق بن ابراهیم فارابی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | اسحاق بن ابراهیم بن حسین فارابی |
| نامهای دیگر | ابوابراهیم |
| نام پدر | ابراهیم بن حسین |
| ولادت | نامشخص |
| محل تولد | فاراب (ماوراءالنهر)، ایران (دوره سامانی) |
| محل زندگی | فاراب، یمن (زبید) |
| رحلت | ۳۵۰ق (۹۶۱م) (به قولی ۳۷۰ یا ۳۹۸ق) |
| مدفن | زبید (یمن) |
| دین | اسلام |
| مذهب | سنی |
| پیشه | ادیب، لغوی، نحوی |
| اطلاعات علمی | |
| حوزه | ادبیات عرب، لغتشناسی، نحو |
| علایق پژوهشی | فرهنگنویسی، معجمنویسی |
| معاصرین |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
ابوابراهیم اسحاق بن ابراهیم بن حسین فارابی (متوفی ۳۵۰ق) ادیب، لغوی و نحوی برجستهٔ ایرانی در سدهٔ چهارم هجری و از پیشگامان معجمنویسی در زبان عربی بود. او دایی و استاد اسماعیل بن حماد جوهری، صاحب کتاب معروف «الصحاح» در لغت عرب، به شمار میرود. مهمترین اثر او کتاب «دیوان الأدب» است که به عنوان یکی از منابع اصلی جوهری در تدوین الصحاح به کار رفته است. فارابی مدتی در یمن اقامت گزید و در شهر زبید به تألیف آثار خود پرداخت.
ولادت و نسب
ابوابراهیم اسحاق بن ابراهیم بن حسین فارابی، در شهر فاراب (محلی در فرارود، نزدیک بلاساغون و در ساحل غربی رود سیحون) به دنیا آمد.[۱][۲] او به همین دلیل به «فارابی» منسوب شد.[۳] تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است.
تحصیلات
فارابی علوم ادبی و لغوی را در زادگاه خود فاراب فراگرفت و سپس به تدریس همان علوم پرداخت.[۴][۵] او از پیشگامان تدوین معاجم عربی بود و روشی نوین در تنظیم فرهنگهای لغت ابداع کرد.[۴]
اگرچه نام استادان او در کتب تراجم ذکر نشده است،[۶] اما او به عنوان یکی از ائمهٔ لغت عرب و از کسانی که بنای معجمها را پیریزی کردند، شناخته میشود.[۵]
فعالیتها
سفر به یمن و اقامت در زبید
فارابی در جستجوی علم و به دلیل اغتراب، به یمن سفر کرد و در شهر زبید اقامت گزید.[۳][۷] به گفتهٔ قفطی، او در زبید بود که کتاب ارزشمند خود «دیوان الأدب» را تألیف کرد.[۳][۸] با این حال، برخی منابع دیگر معتقدند که این کتاب در فاراب تألیف شده و قرائت آن بر او در همان شهر انجام گرفته است.[۳] به هر روی، فارابی سالهایی از عمر خود را در یمن گذراند و سرانجام در همانجا درگذشت.[۳]
تألیف دیوان الأدب
«دیوان الأدب» مهمترین اثر فارابی است که در زمینهٔ لغت عرب نگاشته شده است.[۳][۷] ویژگی برجستهٔ این کتاب، شیوهٔ نوین تنظیم آن بر اساس حروف پایانی کلمات است. فارابی کتاب خود را به شش بخش تقسیم کرده است:[۳][۷]
۱. سالم (کلماتی که حرف اصلی آنها حرف عله، همزه یا تضعیف نباشد، مانند: سمع)
۲. مضاعف (کلماتی که حرف دوم و سوم آنها یکسان باشد، مانند: جدّ، ملّ)
۳. مثال (کلماتی که حرف اول آنها واو یا یاء باشد، مانند: وعد، یبس)
۴. ذوات الثلاثة (کلماتی که حرف وسط آنها از حروف عله باشد، مانند: قال، راب)
۵. ذوات الأربعة (کلماتی که حرف آخر آنها از حروف عله باشد، مانند: دعا، رمی، خشي)
۶. الهمزة (کلماتی که در آنها همزه به کار رفته باشد)
در هر بخش، کلمات بر اساس حرف آخر و سپس ترتیب الفبایی تنظیم شدهاند.[۴]
این کتاب تا پیش از زمان خود، اثری پیشرو و بدیع در زمینهٔ معجمنویسی به شمار میرفت.[۹] جوهری، خواهرزاده و شاگرد فارابی، در تدوین کتاب «الصحاح» خود، به طور گسترده از «دیوان الأدب» بهره برده است.[۹]
ارتباط با جوهری
اسحاق فارابی دایی اسماعیل بن حماد جوهری، صاحب کتاب «الصحاح فی اللغة»، بود.[۲][۱۰] جوهری علم لغت و ادبیات را از او فراگرفت.[۶] در سلسلهٔ اسناد کتاب «الصحاح» آمده است که جوهری این کتاب را بر فارابی قرائت کرده و او آن را تأیید نموده است.[۳]
جوهری در پایان یکی از نسخههای «دیوان الأدب» نوشته است: «قرأته على أبي إبراهيم رحمه الله بفاراب».[۳] این مطلب نشان میدهد که جوهری کتاب را مستقیماً از استاد خود شنیده و روایت کرده است.
عقیده و مذهب
فارابی از اهل سنت و جماعت بود و در تصانیف خود به رد بر اهل بدعت پرداخته است. ابوالمظفر اسفراینی میگوید: «هیچیک از ائمهٔ ادب نبودند مگر آنکه بر اهل بدعت انکاری شدید داشتند، از جمله: خلیل بن احمد، یونس بن حبیب، سیبویه، اخفش، زجاج، مبرد، ابن درید، ازهری، ابن فارس و فارابی».[۱۱]
وفات
دربارهٔ تاریخ وفات اسحاق بن ابراهیم فارابی اختلاف نظر وجود دارد. مشهورترین قول، وفات او در سال ۳۵۰ هجری قمری (مطابق ۹۶۱ میلادی) است.[۲][۱۲][۴] اما برخی منابع دیگر سالهای ۳۷۰،[۹] ۳۹۸،[۹] و حتی ۴۵۴ق[۱۳] را نیز ذکر کردهاند.
او در شهر زبید در یمن درگذشت.[۳][۷] نقل است که اهالی زبید قصد داشتند کتاب «دیوان الأدب» را بر او قرائت کنند، اما مرگ او مانع از این کار شد.[۳]
آثار
از اسحاق بن ابراهیم فارابی آثار متعددی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:
- دیوان الأدب: مهمترین و مشهورترین اثر فارابی در زمینهٔ لغت عرب که به شیوهٔ نوین بر اساس حروف پایانی کلمات تنظیم شده است.[۲][۳][۱۴] نسخههای خطی متعددی از این کتاب در کتابخانههای سراسر جهان موجود است.[۹] این کتاب در چهار جلد توسط احمد مختار عمر و ابراهیم انیس در قاهره (۱۹۷۴-۱۹۷۸م) به چاپ رسیده است.[۹] رياضیزاد نیز از این کتاب با عنوان «المجمل فی اللغة» یاد کرده است.[۱۵]
- شرح أدب الکاتب: شرحی بر کتاب «أدب الکاتب» اثر ابن قتیبه.[۳][۸] این اثر نشان از تسلط فارابی بر آثار ادبی و نحوی دارد.
- بیان الإعراب: کتابی در زمینهٔ قواعد نحو و اعراب.[۳][۷]
- درر التیجان: کتابی در زمینهٔ جغرافیا که نسخهای از آن در دارالکتب مصر موجود است.[۲]
پانویس
- ↑ سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الأنساب، ج۱۰، ص۱۱۶.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۱، ص۲۹۳.
- ↑ ۳٫۰۰ ۳٫۰۱ ۳٫۰۲ ۳٫۰۳ ۳٫۰۴ ۳٫۰۵ ۳٫۰۶ ۳٫۰۷ ۳٫۰۸ ۳٫۰۹ ۳٫۱۰ ۳٫۱۱ ۳٫۱۲ ۳٫۱۳ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۲، ص۶۱۸-۶۲۰.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ فروخ، عمر، تاریخ الأدب العربی، ج۲، ص۴۵۲.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ترمانینی، عبدالسلام، رویدادهای تاریخ اسلام، ج۲، ص۲۶۳.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج۲، ص۱۴۱.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۸، ص۳۹۵-۳۹۶.
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ابن الساعی، علی بن انجب، الدر الثمین، ص۲۹۹-۳۰۰.
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ ۹٫۴ ۹٫۵ سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۸، ص۳۵۱-۳۵۶.
- ↑ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام، ج۲۵، ص۴۶۴.
- ↑ الدرر السنیة: أبو إبراهيم الفارابي
- ↑ كحاله، عمر رضا، معجم المؤلفين، ج۲، ص۲۲۷.
- ↑ خوافى، احمد بن محمد، مجمل فصيحى، ج۲، ص۶۴۰.
- ↑ نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایة الأرب فی فنون الأدب، مقدمه ج۸، ص۱۰.
- ↑ رياضیزاد، عبداللطيف بن محمد، أسماء الکتب المتمم لکشف الظنون، ص۲۷۸.
منابع مقاله
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، ج۱، ص۲۹۳، دار العلم للملایین، بیروت، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م.
- سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الأنساب (سمعانی)، ج۱۰، ص۱۱۶، دائرة المعارف العثمانیة، حیدرآباد، چاپ اول، ۱۳۸۲ق.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ج۲، ص۶۱۸-۶۲۰، دار الغرب الإسلامی، بیروت، چاپ اول، ۱۹۹۳م.
- ابن الساعی، علی بن انجب، الدر الثمین فی أسماء المصنفین، ص۲۹۹-۳۰۰، دار الغرب الإسلامی، تونس، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
- نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایة الأرب فی فنون الأدب، مقدمه ج۸، ص۱۰، دار الکتب و الوثائق القومیة، قاهره، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، ج۲۵، ص۴۶۴، دار الکتاب العربی، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۸، ص۳۹۵-۳۹۶، دار النشر فرانز شتاینر، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۱ق.
- خوافی، احمد بن محمد، مجمل فصیحی، ج۲، ص۶۴۰، اساطیر، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- رياضیزاد، عبداللطيف بن محمد، أسماء الکتب المتمم لکشف الظنون، ص۲۷۸، مكتبة الخانجي، قاهره، چاپ اول.
- كحاله، عمر رضا، معجم المؤلفين، ج۲، ص۲۲۷، دار إحياء التراث العربي، بيروت، چاپ اول، ۱۳۷۶ق.
- سزگین، فؤاد، تاريخ التراث العربي، ج۸، ص۳۵۱-۳۵۶، کتابخانه آيتالله مرعشی نجفی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۲ق.
- فروخ، عمر، تاريخ الأدب العربي (فروخ)، ج۲، ص۴۵۲، دار العلم للملايين، بيروت، چاپ هفتم، ۲۰۰۶م.
- گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج۲، ص۱۴۱، پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، بهار ۱۳۹۷ش.
- ترمانینی، عبدالسلام، رویدادهای تاریخ اسلام، ترجمهٔ جمعی از پژوهشگران با اشراف سید علیرضا واسعی، ج۲، ص۲۶۳، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ۱۳۸۵ش.
- الدرر السنیة: أبو إبراهيم الفارابي (ت: 350 ه)