طباع الحیوان
| طباع الحیوان | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | ارسطو (نويسنده)
ابن بطریق، سعید بن بطریق (مترجم) بدوی، عبدالرحمن ( محقق) |
| ناشر | وکالة المطبوعات |
| مکان نشر | کویت |
| سال نشر | 1356ش - 1977م |
| چاپ | 1 |
| موضوع | حیوانها - متون قدیمی تا قرن 14 - حیوانها -- فیزیولوژی -- متون قدیمی تا قرن 18م. |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | 1356 2ط4الف 41 QL |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
طباع الحيوان، یکی از برجستهترین آثار ارسطو (متوفی 322ق.م) در زمینه جانورشناسی است که در آن ویژگیها، رفتارها و آناتومی جانوران بررسی میشود.
ساختار
این کتاب در ۱۰ مقاله تدوین شده و در آن به بررسی تفاوتهای رفتاری، تولید مثل و تغذیه حیوانات و همچنین طبقهبندی آنها پرداخته شده است.
اهمیت
آنچه باعث اهمیت کتاب میشود، توجه به این نکته است که نخستین کسی که جانورشناسی را بهصورت یک علم مستقل درآورد، ارسطو بوده است[۱].
گزارش محتوا
با توجه به اعتقاد ارسطو به ترکیب اجسام - اعم از نامی و غیر نامی - از ماده و صورت، برخی از محققان مفهوم گستردهتری از آثار جانورشناختی او دارند و رسالههای او درباره نفس را هم در ردیف این آثار قرار میدهند. در این تقسیمبندی، مطالعه گونههای مختلف و بررسی فیزیولوژیک آنها مطالعه «ماده» جانوران و بررسی نفس، مطالعه «صورت» جانوران به حساب میآید. از این منظر، آثار ارسطو درباره جانوران به دو گروه کلی تقسیم میشوند:
- آثاری که موضوع آنها ثبت مشاهدات است که در این گروه تنها کتاب حاضر قرار میگیرد؛
- آثاری که در آنها ارسطو بر اساس این مشاهدات، به طرح نظریات پرداخته است. تمامی آثار دیگر ارسطو در جانورشناسی در این گروه قرار دارند[۲].
بررسیهای ارسطو درباره جانوران در این کتاب، دو ویژگی مهم دارد: نخست آنکه ارسطو در «طباع الحيوان» از جاهایی یاد میکند که به احتمال زیاد در مسافرت خود میان سالهای ۳۴۷ تا ۳۳۵ق.م، از آنها دیدن کرده است؛ ازاینرو، میتوان گفت: گزارشهایی که او در این کتاب از جانوران مختلف این نواحی و ویژگیهای آنها آورده، بر پایه مشاهدات شخصی اوست. نکته دیگر آنکه ارسطو در آثار جانورشناسی خویش، چنان به طرح موضوعات پرداخته که گویی نخستین کسی است که به این شاخه از علوم توجه کرده است[۳].
ارسطو در این کتاب، علاوه بر معرفی نمونههای مختلف جانوران، به فیزیولوژی آنها هم پرداخته است. از گفتههای او چنین برمیآید که خود دست به تشریح جانوران میزده است و این حدس با توجه به برخی اظهار نظرهای او در این کتاب، بهویژه آنچه درباره چگونگی روش مطالعه عروق میگوید، قوت میگیرد. وی در بخش ۳ از کتاب، این بررسی را با اشاره به این نکته آغاز میکند که اطلاعات پیشینیان درباره عروق، اشتباهاتی دارد که دلیل آن دشواری مشاهده بوده است؛ چراکه در حیوان مرده (کشتهشده) امکان مشاهده دقیق عروق و چگونگی جریان خون در آنها وجود ندارد. او پس از نقل نظر ۳ تن از پیشینیان، نظر خود را درباره مطالعه دقیق عروق جانوران بیان میکند. او معتقد است بهترین راه برای آنکه مطالعه دقیق باشد، آن است که جانور زنده را آنقدر گرسنه نگاه داریم تا اندامهای او از بیرون قابل بررسی باشد، در این صورت میتوان مطالعه جامعی درباره ویژگیهای عروق جانور مورد نظر انجام داد[۴].
المقالة الأولى
مقاله اول، درباره کلیات کالبدشناسی، اندامهای بیرونی و تفاوتهای ساختاری انسان و جانوران است. ارسطو کتاب را با تعریف اجزای متشابه (غیر مرکب مانند گوشت و خون) و غیر متشابه (مرکب مانند دست و چشم) آغاز میکند. او حیوانات را بر اساس زیستگاه (بری و بحری)، رفتار (گلهزی یا منزوی) و خوراک دستهبندی کرده و سپس به تشریح دقیق کالبدشناسی بیرونی انسان (سر، سینه، شکم و اندامها) میپردازد تا آن را با سایر حیوانات مقایسه کند[۵].
المقالة الثانية
مقاله دوم، به بررسی اندامهای بیرونی حیوانات خوندار و چهارپایان اختصاص دارد. ارسطو در این بخش به تشریح ویژگیهای خاصی مانند دندانهای سگ و اسب، ساختار خرطوم فیل، اندامهای عجیب میمون و کالبدشناسی شگفتانگیز سوسمارها و چلپاسهها (مارمولکها و بوقلمونها) میپردازد[۶].
المقالة الثالثة
ارسطو در این مقاله، به کالبدشناسی داخلی، رگها، اعصاب، استخوانها و مایعات بدن مانند خون، شیر و منی پرداخته و اعضای تناسل در ماهیها، پرندگان و مارها را بررسی نموده است[۷].
المقالة الرابعة
ارسطو موجودات بیخون را به چهار گروه بزرگ: نرمتنان (مانند هشتپا و ماهی مرکب)، سختپوستان (مانند خرچنگها)، پوستقشران (مانند صدفها و حلزونها) و حشرات تقسیم کرده و ضمن بررسی آنها، به بحث پیرامون پنج حس (بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه) در این موجودات و نحوه تولید مثل در آنها پرداخته است[۸].
المقالة الخامسة
این مقاله به چگونگی جفتگیری حیوانات و زمان مناسب آن میپردازد. ارسطو در این مقاله، فرایند تخمگذاری و جفتگیری در موجودات بیخون (بهویژه حشرات، ماهیها و اسفنج) را با جزئیات شگفتانگیزی توصیف میکند[۹].
المقالة السادسة
ارسطو در این بخش، ساختار تخم پرندگان، نحوه شکلگیری جوجه درون تخم و رفتارهای لانهسازی را شرح میدهد. بخش مهمی از این مقاله به تولید مثل ماهیها (بهویژه مشاهدات مشهور ارسطو درباره کوسههای زندهزا و ماهیهای خاویاری) و خزندگان (مارها و لاکپشتها) و چهارپایان (مانند گوسفند، سگ، گاو و اسب) اختصاص دارد[۱۰].
المقالة السابعة
ارسطو در این مقاله بررسی میکند که هر حیوان چه میخورد و چگونه تغییر فصول روی آنها اثر میگذارد. موضوعاتی مانند مهاجرت پرندگان و ماهیها به دلیل سرما و گرما، پدیده خواب زمستانی (بیحسی زمستانی) در برخی خزندگان و حشرات و بیماریهای رایج در میان حیوانات اهلی (مانند اسب، سگ و گاو) در این بخش جای دارند[۱۱].
المقالة الثامنة
ارسطو در این مقاله، روابط میان حیوانات (دوستیها و دشمنیها)، هوش جانداران و رفتارهای دفاعی آنها را بررسی میکند. او بهتفصیل درباره زندگی اجتماعی زنبورهای عسل و مورچهها، نزاع و دوستی میان پرندگان و حیوانات شکاری و راههای دفاعی موجودات در برابر دشمنان صحبت میکند[۱۲].
المقالة التاسعة
این مقاله به بررسی سن بلوغ در دختران و پسران، نشانههای بارداری، فرایند رشد جنین در رحم انسان، زایمان، شیردهی و بیماریهای مربوط به نوزادان و زنان باردار میپردازد[۱۳].
المقالة العاشرة
این مقاله به بررسی دلایل ناباروری و علل عقیم بودن در انسان و ارتباط میان ترشحات جنسی، قاعدگی در زنان و دلایل مکانیکی و فیزیولوژیکی عدم باروری در پستانداران و انسان میپردازد[۱۴].
پانویس
- ↑ ر.ک: قلندری، حنیف، ج17، ص394
- ↑ ر.ک: همان، ص394- 395
- ↑ ر.ک: همان، ص395
- ↑ ر.ک: همان
- ↑ ر.ک: متن کتاب، ص6-46
- ↑ ر.ک: همان، ص54-86
- ↑ ر.ک: همان، ص95-146
- ↑ ر.ک: همان، ص148-197
- ↑ ر.ک: همان، ص201-239
- ↑ ر.ک: همان، ص241-300
- ↑ ر.ک: همان، ص303-336
- ↑ ر.ک: همان، ص371-456
- ↑ ر.ک: همان، ص461-383
- ↑ ر.ک: همان، ص485-498
منابع مقاله
- متن کتاب.
- قلندری، حنیف، «دائرةالمعارف بزرگ اسلامی»، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1388.